Capitulu 2


'Unu sero, isterrujadu subra su ponte de su vaporitu, aio intesu boghes accurziendesi - su
nebode e su tiu si la fin passizzende in sa riva. Apo torradu a chinare sa conca subra su bratzu e
fio casi dormidu, cando calincunu m'aiat faeddadu a s'orija, o gai mi pariat: "So innotzente che unu
piseddu, e non mi piaghet si mi narant su chi mi toccat de faghere. So o no so su diretore? M'an
comandadu de lu mandare igue, bi crees?" ... Mi so abbizadu chi cussos duos fin ficchidos in sa
riva a fiancu de sa parte innantis de su vaporitu, propriu suta sa conca mia. Non mi so muvidu;
mancu bi pensaia de mi muvere: mi sentia ingalenadu. "Non so cuntentu," si lamentaiat su tiu. "At
fatu domanda a s'Amministratzione a lu trasferire igue," aiat nadu s'ateru, " pro fagher bidere su
chi est capatze de faghere; e gai m'an nadu de lu mandare igue. Cuss'omine devet tennere
un'influentzia enorme. Prus assustevole de custu?" Tot'e duos fin de accordu chi fit assustevole,
pustis aian fatu calchi cummentu bizzarru: "Moddinat o faghet bellu - un'omine solu - su Consigliu
- suta sos mustatzos" - bicculeddos de frases chi m'aian fatu aberrere sos ocros, gai chi aio deggiŕ
binchidu su sonnu cando su tiu aiat nadu: "Su clima at a risolvere custu problema pro a tie. Est
igue a sa sola?" "Emmo" aiat rispostu su diretore; "at mandadu s'assistente sou a su riu cund'unu
iscritu pro mene chi naraiat: 'Catzade cust'iscurigadu fora de custa terra e non perdide tempus a mi
mandare tipos chei custu. Isto mezzus a sa sola chi cun sa zente chi bois e totu non cherides.' Fit
prus de un'annu a como. Assia a isbirgonzadu!" "E ite est sutzessu dae tando?" aiat preguntadu
s'ateru aggravadu. "Avoriu," aiat interrotu su nebode; "muntones - de prima qualidade - meda - e
su chi m'affutat de prus, dae isse." "E cun custu?"aiat preguntadu su murrunzadore rassu.
"Fatura," fit sa risposta de fogu, tantu pro narrere. Poi silentziu. Aian faeddadu de Kurtz.
'Como fio totu ischidadu, isterrujadu e confortabile, so rimastu chietu e non aio interesse de
cambiare sa postura. "Comente at fatu totu cuss'avoriu a bennere a inoghe?" aiat arrinzadu su
prus betzu chi pariat totu turbadu. S'ateru l'aiat esplicadu chi fit arrivadu cund'una flotiglia de
canoas cumandada dae unu mesusambene inglesu chi Kurtz teniat cun isse; cussu Kurtz aiat
pensadu de torrare de persona, cando in s'istatzione non b'aian prus mercantzias o butegas, ma
cando aiat fatu treghenta mizzas aiat pensadu totu ind'una de torrare addaisegus, a sa sola
cund'una canoedda e batoro remadores, lassende su mesusambene a carrare s'avoriu in su riu. Sos
duos omines igue suta parian atontados chi calincunu aiat proadu una cosa de su zenere. Gai
confusos non ischian ite pensare. A me pariat de bidere Kurtz pro sa prima bolta. Fit un'immagine
crara: sa canoa, batoro selvazzos remende, e s'omine biancu solitariu mostrende s'ischina a su
quartiere zenerale, pro su piaghere sou, nostalgicu de domo, forsis; dirizende sa vista a sa
profundidade de sa nadura selvazza, a sa diretzione de s'istatzione boida e desolada. Nonde
ischia sa resone. Forsis fit petzi unu cristianu bonu chi faghiat su trabagliu sou tantu pro lu
faghere. Su nomene sou, cumprendide, non l'aian mancu fentomadu. Fit solu "cuss'omine". Su
mesusambene chi, pro su chi nd'ischia aiat fatu unu viazzu diffitzile cun meda prudentzia e fidigu,
lu giamaian semper "cussu malandrinu". Su "malandrinu" aiat nadu chi "s'omine" fit bistadu
malaidu gravemente - e chi non si fit sanadu a dovere .. Sos duos addaesuta pustis aian fatu
paritzos passos e fin caminende innantis e insegus unu pagu atesu. Aio intesu: "Zona militare -
dutore - dughenta mizas - totu solu como - ritardu inevitabile - noe meses - no notissias -
ruffianerias istranas." Si fin torrados a accurziare propriu cando su diretore fit nezzende, "Niune,
pro su chi nd'isco, si non un'ispecie de cummertzante perdulariu - unu tipu pestilentziale, furende
s'avoriu a sos indigenos." De chie fin faeddende? Creo de un'omine chi istaiat in su matessi
territoriu de Kurtz e chi non piaghiat a su diretore. "Non podimus liberarenos de sos emulos
ingiustos fintzas a cando an a appiccare unu de custos comente esempiu," aiat nadu. "Tzertu",
aiat nadu s'ateru, "appiccadu siat! Comente no? Totu - totu si podet fagher in custa nassione.
Custu penso; nisciunu inoghe, cumprendemi, inoghe, podet ponner marrania a su podere tou. E
proite poi? Podes tollerare su clima - lu supportas prus de sos ateros. Su perigulu est in Europa;
ma prima chi fio partidu de igue apo fatu modu chi -" Si fin iscostiados e aian sussurradu, poi sas
boghes si fin torradas a asciare. "Custos bistentamentos longos ripetidos non sunt culpa mia.
Deo apo fato su chi podia." S'omine rassu aiat fatu unu suspiru. "Assia a tristesa." "E
s'assurdidade fastidiosa de sa boghe sua," aiat continuadu s'ateru, "mi siccaiat che maccu cando
fit inoghe. Totu sas istatziones deven essere che unu faru in su caminu pro cosas mezzore,
tzentros de iscambiu, pro fortza, ma puru pro umanizare, mezzorare e istruire." "Malaitu siat -
cussu burricu! E cheret fintzas diventare diretore! No, este .." Non podiat faeddare pro
s'affutamentu ismoderadu, e deo aio asciadu sa conca appenedda. Fio surpresu de cantu fin
accurzos - propriu suta de me. Li podia iscarrasciare sas ciccias. Fin mirende sa rena,
contzentrados in sos pensamentos. Su diretore si fit iscudende s'anca cund'unu fustiju. Su
parente abbistu aiat asciadu sa conca. "Comente istas dae cando ses bessidu fora custa bolta?"
l'aiat preguntadu. S'ateru pariat si fit asciuconadu. "Chie? Deo? Ah! Propriu 'ene, propriu 'ene. Ma
sos ateros - misericordia! Totu malaidos. Fin mozzende gai in presse chi non bi fit tempus a los
mandare a domo issoro - cosa de non bi creere!" "Mm, propriu gai," aiat murmutadu su tiu. "Ah!
Fizzu meu, fidadi solu de custu - ti ripito, solu de custu." L'aio bidu allongare su bratzu curtzu che
pinna e fagher unu gestu chi si fit perdidu in sa foresta, in s'adde, su fangu, su riu - pariat
signalare cund'unu gestu infame de fronte a sa faccia illuminada de sa terra un'invitu traidore a sa
morte cuada, a su demoniu cuadu, a s'iscuridade profunda de su coro sou. Fit goi impressionante
chi mi-nde fio ficchidu a osservare addaisegus su confine de sa foresta, comente si fio pro retzire
calchi risposta pro cussa dimostratzione de confidentzia niedda. Bois connoschides sas ideas
istupidas chi nos pigat a conca calchi bolta. Sa firmesa ostinada isfidaiat sas duas figurinas cun sa
sua patzientzia infausta, isetende su passare de cust'invasione fantasiosa.
'Aian frastimadu un'atera bolta umpari - puramente ca fin assustados, creo - poi fatende sa finta
chi non si fin abbizzados de mene, si fin girados e avviados a s'istatzione. Su sole fit basciu, e
chinados de fronte fiancu a fiancu, parian tirare penosamente in sa pigada sas umbras ridiculas de
longhesa diversa, chi istrisciaian debile insegus subra s'erva alta, chena nde pijare mancu unu filu.
'Calchi die prus a tardu s'Ispeditzione Eldorado fit tuccada intro de su paisu selvazzu patzientosu
chi la inghiriaiat comente su mare inghiriat s'affungadore. Meda tempus prus a tardu si fit bennidu
a ischire chi sos burricos fin totu mortos. Non isco nudda de su destinu de sos animales mancu
importantes. Chena dubbiu, comente totu nois, aian agatadu su chi si meritaian. Non mi so
informadu. Fio totu etzitadu pro su prospetu de abboiare Kurtz luego. Cando naro luego intendo
relativamente. Fin duos meses dae cando aiamus lassadu s'adde, e como fimus arrivados a sa riva
suta de s'istatzione de Kurtz.
'Navighende su riu pariat de torrare a s'incumintzu de su mundu, cando sa vegetatzione si
rebellaiat subra 'e sa terra e sos arvures mannos fin imperadores. Unu riu disabitadu, unu silentziu
imponente, una foresta impenetrabile. S'aria fit tebida, densa, pesante, immobile. Non bi fit gioia in
cussu sole brilladore. Su percursu longu de su canale si perdiat, ispopuladu, in sas distantzias de
malinconia umbrosa. In sas rivas de arghentu sos ippopotamos e sos coccodrillos leaian su sole
fiancu a fiancu. S'abba, allarghendesi, colaiat a ladu de innumerabiles isolas buscosas; in cussu
riu unu si podiat perdere comente ind'unu desertu, isdobbendenos totu sa die cuntra bancos de
rena, chirchende su canale, fintzas a cando si pensaiat de aer retzidu unu raju e de esser separadu
dae su restu de totu su chi si connoschiat una bolta - dae calchi parte - atesu, mancari in un'atera
esistentzia. De tantu in tantu su passadu nos assaliat, comente accait cando non amus prus unu
mamentu nostru; ma fit bennidu in sa forma de unu sognu ansiosu e fragassosu, ammentadu cun
istupore infra sas realidades oppressivas de custu mundu istranu de piantas, de abba e de
silentziu. E cust'immobilidade de vida non somizzaiat pro nudda a sa paghe. Fit sa firmesa de una
fortza implacabile tremulosa subra de un'intentu incumprendibile. Nos abbaidaiat cun s'aspetu
rivindicativu. Prus innantis mi fio abituadu; non l'aio bidu prus; non tenia prus tempus. Mi
toccaiat de indovinare cale canale; devia distinghere, a ispiratzione, sos segnos de sos bancos
costuidos; chircaia roccas affungadas; fio imparende a serrare sos dentes cun confidentzia prima
chi su coro mi-nde podiat bessire dae bula, cando isfioraia a rasu calchi mutzigone betzu
contrariadu chi aiat potidu aberrere su fiancu de custa padedda de lama e affungare sos
pellegrinos; mi toccaiat mantennere sos ocros abertos pro calchi bicculu de linna sicca chi
podiamus segare addenote e brujare in sa caldaja sa die chi sighiat. Cando si devet fagher
atentzione a custas cosas, a sos fatos prus banale de sa superficie, sa realidade - creidemi - si
ingarbugliat totu. Sa veridade interiore si cuat - fortunadamente, fortunadamente. Ma deo l'apo
notada su matessi; de frequente aio intesu s'immobilidade sua misteriosa chi fit osservende sos
truccos mios, propriu comente issa bos abbaidat in sas cordas bostras de acrobata pro - cantu?
mesa corona a cucurumeddu -'
"A bos asseriade, Marlow," aiat lamentadu una boghe, notende gai chi bi fit a su mancu un'ateru
iscultadore ancora ischidadu aparte deo.
'Iscuiademi, mi so ismentigadu de sa pena chi faghet parte de su restu de su costu. Eppoi, ite
importat su restu de su costu si su giogu est fatu bene? Bois faghides sos giogos meda bene. E
deo non l'apo fatu gai male si so resessidu a non fagher affungare su vaporitu a su primu viazzu.
Ancora non mi paret beru. Immaginade unu cun sos ocros bendados guidende unu furgone
ind'una istrada malandada. Bos poto narrere chi aio sueradu e tremadu meda in cussa situatzione.
De tzertu, fagher ratzigare su fundu de una cosa chi an costruidu pro gallizzare semper, est pro
unu marinaiu su peccadu imperdonabile. Niune l'at a iscoberrere, ma unu non podet ismentigare sa
matzada - mi? Unu colpu deretu a su coro. Bos l'ammentades, lu sognades, bos ischidat in su
mesu de sa note e bos faghet pensare - totu sos annos - e cumintzades a suerare e a tremare. Non
so faularzu; cussu vaporitu non aiat gallizzadu a donzi ora. Prus de una bolta si deviat muvere a
fadiga, cun vinti cannibales andende bota bota e ispinghende. Aimus reclutadu paritzos de custos
individuos cando fimus formende s'equipazu. Omines fortes - cannibales - a postu issoro. Fin
omines cun chi si podiat trabagliare bene, milli gratzias a issos. Eppuru non si fin mandigados
s'unu cun s'ateru de fronte a mene, ma aian batidu una provista de peta de ippopotamu chi fit
pudende, e gai m'aian postu suta su nare su segretu de su selvazzu. Pucci pucci oh! Puru como
nde sento su fiagu. Bi fit su diretore in sa nae e tres o batoro pellegrinos cun su fuste - totu
cumpletu. A boltas incontraiamus un'istatzione accurzu a sa riva, aggantzada a s'orulu de
s'incognitu, e sos omines biancos currian fora de sa pinneta mesu ruinada, cun segnos mannos de
cuntentesa e surpresa e prontos a nos cumbidare; parian curiosos - tenian s'apparentzia de esser
prisoneros de calchi malannu. Sa paraula avoriu sonaiat in s'aera pro calchi tempus - e pustis
semus torrados a bintrare intro de su silentziu, sighende su canale, sas curvas immobiles, infra
muros altos de su passazu nostru a zighi zaghi, fatende eco a sos colpos de sa roda poppiera cun
batitos de manu. Arvures, arvures, miliones de arvures, ismisurados, zigantescos, in totu su
decliviu; e a sos pes, abbratzende sas rivas in diretzione contraria a sa currente, su vaporiteddu
totu imbrutadu istrisinaiat comente unu carrabusu mandrone chi andaiat lentu subra su pamentu
de unu porticu innaltzadu. Mi faghiat sentire minoreddu, confusu, eppuru cussu sentimentu non
m'aiat avviliadu. Tzertu, essende minoreddu, su carrabusu imbrutadu continuaiat a istrisinare -
propriu su chi cheriades faghiat. Inue sos pellegrinos pensaian chi sic'andaiat, non l'isco. In calchi
logu inue podian retzire calchi cosa, iscummito! A abbisu meu si l'istrisinaiat dae Kurtz -
solamente; ma cando sos tubos de su vapore perdian su contenidu, podiamus istrisinare petzi
meda lentamente. Sa distantzia s'abberiat de fronte a nois e si serraiat addaisegus, comente si sa
foresta aiat atraversadu a piaghere sou s'abba, gai chi non podiamus torrare insegus. Semus
intrados semper de prus in su coro de s'iscuridade. Totu fit chietu igue. A boltas, de note, su
rullare de sos tamburos dae s'atera parte de sa cortina de arvures sonaiat subra su riu e lu si
podiat intendere appenedda, comente si fit bolende in altu subra sas concas nostras, fintzas a sas
primas lughes de su manzanu. Si su significadu fit gherra, paghe o pregadoria, non lu podiamus
narrere. Sos albeschidorzos fin annuntziados dai su calare de un'immobilidade belada: sos
linnadores fin dormende, su fogu brujaiat suta sa chijina; su truncare de unu ramigheddu nos
faghiat asciuconare. Fimus perdularios ind'una terra preistorica, subra una terra bestida de unu
pianeta incognitu. Teniamus sa superbia de chie at retzidu un'eredade malaita e chi pustis fit
oppressu dai su pesu de s'avvilimentu profundu e dae una matana infinida. Poi de improvvisu,
fadighende a una curva, podiamus notare muros de giuncos, coberturas appuntidas de fenu, unu
tronu de ticchirrios, unu giru de ancas nieddas, unu muntone de colpos de manu, de ancas
iscudende sa rena, de corpos banzighendesi, de ocros girendesi, suta sa fozadura densa e
immobile. Su vaporitu andaiat lentu a su confine de cussu ritmu nieddu incumprensibile. S'omine
preistoricu nos fit malaighende, preghende, cumbidende - e chie lu podiat ischire? Fimus
totalmente separados dae su cumprendimentu de s'inghiriu; lissinaiamus innantis comente
ispiritos, confusos e disgustados in segretu comente omines sanos de fronte a un'esplosione
fanatica ind'unu manicomiu. Non podiamus cumprendere ca fimus troppu atesu, e non podiamus
ammentare ca fimus viazzende a cuss'epoca primordiale chi non aiat lassadu mancu unu segnu - o
ammentu.
'Sa terra pariat subranadurale. Fimus abituados a bidere sa forma de unu mostru conquistadu
postu in guglios, ma igue - igue si podiat bidere una cosa mostruosa e libera. Fit subranadurale, e
sos omines fin - No, non fin disumanos. Cumprendide, cussa fit sa parte prus diffitzile - su
suspetu chi non fin disumanos podiat solu esser cumpresu a distantzia de tempus. Orulaian e
saltaian, giraian in tundu e faghian sa faccia fea; ma sa cosa prus etzitante fit s'idea de
s'umanidade issoro - tale e cale sa bostra - su pensamentu de una parentela lontana cun custu
fragassu selvazzu e ispassionadu. Terribile, propriu goi, fit de abberu terribile, ma si sezzis omines
de corazzu bos podides conbinchire chi intro azis s'impronta appena appena visibile de una
risposta a cussu fragassu terribile e francu, unu suspetu pagu craru chi b'est unu significadu chi
bois - gai distante dae s'epoca primordiale - lu podides cumprendere. E proite no? Sa mente de
un'omine est capatze de totu - proite contenit totu, totu su passadu e su chi at a bennere. Eppoi,
ite ateru bi fit? Gioia, fraitu, penitentzia, devotzione, corazzu, furia - e chie l'ischit. - Ma veridade -
veridade liberada dai su cumandu de su tempus. Lassade sos tontorrones affutidos a bucca
aberta - s'omine ischit, e podet abbaidare chena tremere sos chizos. Ma isse devet essere a su
mancu un'omine che custos de sa riva. Devet atzetare cussa veridade cun totu su caratere sou
prus onestu - cun totu sa fortza sua innada. Sa morale non b'intrat nudda. Comperas, bestidos,
mantas decoradas - mantas chi si consumant a sa prima iscutinada. No: podides petzi atzetare sa
tzertesa deliberada. Unu consizu a mene in custu argumentu dannadu - a b'est unu? Totu bene;
intendo, ammito, ma apo sa boghe fintzas deo, e bene o male, custu pensamentu niune lu podet
cagliare. Naduralmente su buccaloto, asciuconadu malu e de sentimentos onestos, est semper in
salvu. Chi est cussu murrunzende? Pensades chi non mi-nde so faladu pro unu ticchirriu e unu
ballu? Ello, no, non l'apo fatu. Sentimentos onestos azis a narrere. Sentimentos onestos, chi
sic'anden a sa malora! Non tenia tempus. Mi toccaiat manezzare cun biaccas de piumus e cun
istriscias de mantas de lana, pro bendare e firmare su butiare de cussos tubos de vapore -
creidemi. Mi toccaiat controllare sa roda poppiera pro evitare cussos mutzigones de linna e leare
sa padedda de lama a destzinatzione cun sas bonas o cun sas malas. In totu custu bi fit una
veridade superiore a salvare un'omine sabiu. E infra trabaglios varios devia controllare su
foghista, selvazzu isse puru. Isse fit unu mezzoramentu a s'ispecie sua; podiat atzendere su
caldarone verticale. Istaiat suta de me e lu giuro, ostarelu fit vigorosu comente unu cane in una
parodia de caltzones e cappellu de pinnas de puzzone, caminende cun sas ancas de segus. Pagos
meses de istrutzione aian fatu de isse un'omine de onore. Serraiat sos ocros a coloru, de fronte a
su manometru e a s'indicadore de su livellu de s'abba, cun isforzu ovviu de intrepididade - e teniat
dentes limados puru, su disgratziadu, sa conca lanosa rasada a figuras curiosas, e tres tzicatrices a
decoratzione in ambos cavanos. Deviat isbatere sas manos e iscudere cun sos pes sa rena, ma fit
solu trabagliende chena reposu, ischiavu de calchi majarzu, garrigu de sapientzia superiore. Fit
utile ca fit imparadu; su chi ischiat fit custu - chi si s'abba in cussa cosa trasparente fit disparida,
su demoniu intro de su caldarone si fit affutadu dai su sidis e si fit vindicadu in manera terribile.
Gai sueraiat totu furiosu e totu asciuconadua bbaidaiat su bidru (cund'unu portafortuna
improvvisadu, fatu de frigatzulu ligadu a su bratzu, e unu bicculu de ossu ismaltadu, mannu
comente unu rellozu, postu piatu e a giru intro de su lare de suta), mentres sos costales linnosos
nos passaian de fiancu a passu allenu. Su rumore debile l'aiamus lassadu addaisegus, sas mizas
infinidas de silentziu - e aimus sighidu, a passu istrisinante, a sa diretzione de Kurtz. Ma sos
mutzigones fin mannos e s'abba fit perigulosa e bascia, su caldarone pariat de a beru leadu dae
unu diaulu in malumore, gai chi su foghista o deo aiamus tempus pro meditare a sos pensamentos
nostros.
'Chimbanta mizas apprima de s'Istatzione Primaria amus incontradu una barracca de cannas, unu
palu imbenujadu e malinconicu, cun in altu unu drappu chi podiat esser bistada una bandela, e
unu remiarzu de linna bene accatastada. Custu non mi lu podia ispetare. Semus falados a terra e
subra su remiarzu apo agatadu una taula cund'unu iscritu a lapis iscoloridu in partes. Detzifradu
naraiat: "Linna pro bois. Quitade. Accurziadebos cautamente." Bi fit una firma chi non podia
lezzere - non de Kurtz - unu nomene prus longu. Quitade. E inue? Pighende su riu?
"Accurziadebos cautamente." Amus fatu s'oppostu. Ma s'abbisu non podiat esser pro unu logu
chi si podet agatare posca de su si-nde falare a terra. Calchi cosa non fit a postu subra. Ma ite - e
cantu? Cussa fit sa questione. Amus criticadu s'istupididade de cussa denominatzione telegrafica.
Su buscu a inghiriu naraiat nudda e non nos lassaiat bider meda atesu. Una cortina istrappada de
tessidu ruju ispigadu a diagonale appiccada a postu de sa gianna de sa barracca fit isbentulende
addolida e iscudendenos in faccia. S'abitatzione fit abbandonada ma podiamus notare chi
un'omine biancu b'aiat bividu ind'unu passadu retzente. Bi fis solu una banca rustica - una taula
subra duos truncos; unu muntoneddu de refudos accantonadu ind'unu cuzolu iscuru, e prossimu
a sa gianna apo coglidu unu libru. Non teniat prus sas copertinas e sos foglios fin diventados
modde dai sos segnos de poddighes brutos; ma su dorsu l'aian cusidu a nou cun atentzione
usende filu de codone biancu, chi pariat ancora nitu. Fit un'iscoberta eccetzionale. Su titulu fit,
Un'Inchiesta Intro Calchi Puntu de sa Marina, iscritu dae un'omine, Tower, Towson - unu nomene
de su zenere - Mastrumannu de sa Marina de Sua Magestade. A lu lezzere, su contenidu pariat
unu de desolatzione, cun illustratziones diagrammaticas e taulas astiosas de numeros, e cussa
copia aiat sessant'annos. Aio manipuladu cuss'antichidade istraordinaria cun atentzione assoluda,
si no si isolviat in manu. In sas pazinas, Towson o Towser fit investighende iscrupulosamente su
livellu de tzedimentu de sas cadenas e parancos de sas naes, e ateros topicos. Non propriu unu
libru pro nos incantare. Ma bell'e bonu si podia bidere sa singularidade de intentzione,
un'interesse onestu pro su modu giustu de trabagliare, chi faghiat de custas pazinas umiles,
pensadas meda annos innantis, atzesa de lughe non solu professionale. Su simplitze marinaiu
betzu, cun cussu faeddare de cadenas e parancos, m'aiat fatu ismentigare sa giungla e sos
pellegrinos, e dadu una sensatzione delissiosa de aer iscobertu una cosa beramente reale. Petzi su
fatu chi cussu libru fit igue fit meravizzosu; ma prus increibile fin sos segnos a lapis chi aian
iscritu de fiancu, referendesi a su testu. Non bi podia creere! Fin messazzos tzifrados! Propriu gai,
parian messazzos tzifrados. Ite omine, postu unu libru de su zenere in su bagagliu e batidu a cussu
logu ismentigadu, istudiendelu - e iscriende notas - e in modu tzifradu! Assia a misteru
istravagante.
'Aio notadu dae pagu un'istrepitu inchietosu, e cando aio asciadu sos ocros aio bidu chi su
remiarzu de linna non fit prus igue e chi su diretore, cumpare a sos pellegrinos, mi fin
abboghinende dae su riu. Apo postu su libru in busciaca, e bos assiguro chi lassare su lezzere fit
comente istrapparemi dae su riparu de un'amigu forte e bonu.
'Apo fatu partire su motore dolorante. "Devet essere custu cummertziante miserabile -
cust'intrusu," aiat esclamadu su diretore, mirende ancora a cussu logu indemoniadu chi aiamus
lassadu addaisegus. "Devet esser inglesu," aiat nadu. "Si non faghet atentzione s'at a ponnere in
calchi malasorte," aiat tuturradu negativu su diretore. Deo apo notadu cun innotzentzia ovvia chi
niune in custu mundu si salvat dae sas tribulatziones.
'Sa currente pustis si fit fata prus lestra, su vaporitu pariat prossimu a esalare s'ispiritu, sa roda
poppiera si fit pijada languida, e mi so agatadu in punta de pes isetende s'ultimu palpitu de sa nae,
e onestamente fio prontu a su fatu chi custu relitu si la podiat cabbare ind'onzi mamentu. Fit
comente mirare a s'ultima istinchidda de vida. Eppuru aiamus continuadu traza traza. A boltas leaia
un'arveru unu paghitzeddu innantis pro misurare sa velotzidade chi faghiamus andende dae Kurtz,
ma lu perdia semper prima de l'affiancare. Mantennere s'atentzione pro totu cussu tempus fissende
a una cosa fit troppu pro sa patzientzia umana. Su diretore mostraiat una rassegnatzione amabile.
Deo mi faghio afflitu e iradu, e mi batagliaia deo e totu si mai una die aia appidu sa possibilidade
de faeddare onestamente cun Kurtz; ma prima chi mi podia dare una risposta, pensaia chi faeddare
o bistare a sa muda, o calesisiat atera atzione, podiat esser una perdida de tempus. Ite importat su
chi calincunu ischit o ignorat? Ite importantzia tenet chi est su diretore? De tantu in tantu unu
giunghet a pensamentos profundos. Sa parte prus importante de custu fatu est cuada suta sa
superficie, prus atesu de sa cumprensione mia, e prus atesu de su podere meu de mi ammisciare de
sos fatos anzenos.
'A su sero de sa segunda die podiamus atzertare de esser oto mizas dae s'istatzione de Kurtz. Pro
me si podiat continuare, ma su diretore, abbaidendemi seriu, aiat nadu chi navigare in cussu logu
fit troppu perigulosu e chi, dadu chi su sole fit tramuntende, fit mezus si nos fimus firmados igue
fintzas a su manzanu. In prus, aiat ammonidu de su dovere de nos accurziare cautamente, a lughe
de die - non in ora tenebrosa, o a s'iscuru. Pariat ragionevole. Oto mizas fin casi tres oras de
navigatzione, e podia fintzas bidere calchi incrispadura suspeta in sa parte prus alta de su canale.
Eppuru, mi sentia siccadu prus de cantu poto esplicare pro cust'ateru bistentamentu, e
ingiustamente puru, consideradu chi una note in prus non aiat fatu troppa differentzia, pustis de
totu custos meses. Ca teniamus linna in abbundantzia e cautzione fit unu dovere, aiamus imboladu
s'ancora in su bell'e mesu de su riu. Su canale fit istrintu, deretu, cun ispondas altas in tot'e duas
sas alas comente su tagliu de su binariu de su trenu. S'iscuridade si-nde fit falada meda innantis
de s'inclinadorzu de su sole. Sa currente iscurriat impressida e liscia, e un'immobilidade muda fit
falada a sas ispondas. Sos arvures bios, ligados dae sas piantas rampicantes e inghiriados dae
matigheddas de vegetatzione bascia, podian esseresi fatu de pedra, fintzas a su ramigheddu prus
delicadu, fintzas a sa foza prus lebia. Non fit addormentamentu - troppu innadurale, comente
un'istadu cataleticu. Non si podiat intendere mancu su sonu prus silentziosu de calincunu tipu.
Podiadet ostare cun istupore e pensare de esser diventadu surdu - pustis sa note fit falada e nos
semus fatos tzegos puru. Cando fin sas tres de manzanu, unu pische mannu aiat fatu unu brincu
tale chi su fragassu de su tuffu mi aiat fatu asciuconare comente si una pistola aiat tzoccadu.
Cando su sole si fit pesadu, bi fit una neula bianca, calda e appitzigosa e prus intzegante de sa
note. Non s'iscostiaiat e non si muviat; fit semplitzemente igue, a inghiriu e totue comente calchi
cosa solida. A sas oto o forsis a sas noes si fit asciada comente s'asciat una gelosia. Amus
notadu un'infinidade de arvures zigantescos, un'immensa giungla ingrangugliada e sa pallita de su
sole infogadu gallizendesila subra - totu perfetamente immobile - pustis sa ventana bianca si-nde
fit torrada a falare, modde, comente si fit iscadriende subra conetas de ozu. Cando amus
cumintzadu a tirare sas cadenas, apo cumandadu de las torrare a allenare. Prima chi si fit firmada
cund'unu tintinniu suffocadu, unu ticchirriu, unu ticchirriu abboghinadu de desolatzione infinida,
si fit asciadu lentamente in cuss'aera fita. Pustis si fit cagliadu. Unu clamore arrogante, intonadu a
brigas selvazzas, nos aiat accuccuradu sas orijas. Su fatu chi non mi l'ispetaia m'aiat fatu
adderetare sos pilos suta su cappellu. No isco ite aian proadu sos ateros, ma pro me fit comente si
fit bistada sa neula a abboghinare; de botu, a coru dae totu sas alas, dae inue custa rebellione
rimbombante e malinconica pariat bennere. Fit culminadu cund'una minatza lestra de sonos
angustos, casi intollerabiles e etzessivos, cagliendesi de improvvisu e lassendenos in sas barras
una variedade de espressiones buccalotas, iscultende ostinadamente cussu silentziu terribile e
disperadu. "Deus meu! Ell'ite est custu? -" aiat murmutadu unu de sos pellegrinos de fiancu, -
un'omineddu rassu, cun pilos blavos e mustatzos rujos, e botes, e bestidu de unu pijama rosa
pijadu intro sas calzetas. Ateros duos fin a bucca aberta pro unu minutu, pustis fin furriados a sa
cabina minore, e torrados a bessire brighende e lantzende ocradas asciuconadas, cund'unu
Winchester in manu prontu a isparare. Su chi podiamus bidere fit su vaporitu inue fimus, sas
ispondas suas offuscadas casi chi si fit isolvende, e suta un'istriscia vaga de abba, forsis larga
solu duos pes - e nudda prus. Su restante de su mundu non bi fit prus, si lassaiamus arrejonare
sos ocros e sas orijas. Nudda. Totu isvanidu; mundadu chena lassare unu sussurru o un'upa.
'Mi so mossu innantis e apo cumandadu de tirare s'ancora a mesa cadena gai chi podiamus
esser prontos a israighinare e muvere su vaporitu su mamentu prus propitziu pro nos ponnere a sa
vela. "Nos an a ataccare?" aiat sussurradu una boghe riverente. "Nos an a bocchire totu in custa
neula," aiat murrunzadu un'ateru. Sas caras istroccaian de terrore, sas manos tremaian appenedda
e sos chizos si fin ismentigados de palpitare. Fit curiosu notare sa differentzia de espressione fra
sos omines biancos e sos omines nieddos de s'equipazzu, chi fin issos puru istranzos in cussu
tratu de su riu, fintzas si domo issoro fit distante petzi otoghenta mizas. Sos biancos,
cumprensibilmente turbados, tenian puru un'apparentzia curiosa de penosa surpresa pro
cuss'istrepitu iscandalosu. Sos ateros tenian s'espressione atenta e seguramente interessada, ma
sas caras fin de tzertu chietas, fintzas cussos chi si la fin riende cando fin tendende sa cadena.
Paritzos si fin iscambiados paraulas curzas e fritas chi parian solvere su problema a modu issoro.
Su cabusquadra, unu giovine nieddu cun palas largas, bestidu rigorosamente de pannos orulados
de azulu nieddu, cun su nare feroce e sos pilos petenados a manera esperta cun boculos
cremosos, istaiat accurzu. "Mi!" apo nadu cun gestu de solidariedade. "Leadelu," aiat nadu isse
aspru, isbambarriende sos ocros arrujados e mostrende sos dentes acutados - "leadelu.
Dadenolu." "A bois, ah?" apo preguntadu. "ello ite nde cheres fagher de isse?" "lu mandigamus!"
aiat fatu siccu e, arrumbende su cuidu a s'inferriada, aiat abbaidadu de fronte a sa neula cund'una
espressione de pensamentu dignitosu e profundu. Chena dubbiu deviat essere terrificadu si non
aio cumpresu chi isse e sos trabagliadores suos devian esser morzende de famine: chi si devian
essere fatende de ora in ora semper prus famidos pro a su nessi dae ses meses a custa parte. Los
aian recrutados ses meses a como (non creo chi manc'unu de issos teniat sensu de su tempus,
comente nois a su cumintzu de sas epocas. Appartenian ancora a s'incumintzu de su tempus - a
differentzia nostra, non tenian manc'una esperientzia lassadalasi dae sos mazore, tantu pro nos
intendere), e naduralmente, fintantu chi bi fit unu bicculu de pabilu cund'unu iscritu pensadu prus
in giosso e basadu subra de calchi lezze beffana, niune aiat pensadu de ite tenian bisonzu pro su
sustenimentu. De accordu, aian batidu cun issos unu pagu de peta pudida de ippopotamu chi
podiat bastare solu pro calchi die, fintzas si sos pellegrinos, in su mesu de cussu fragore
traumaticu, nd'aian imboladu una quantidade manna fora de sa nae. Pariat una malefata drastica,
ma fit solu unu casu de difesa legitima. Non si podet fiagare peta de ippopotamu mortu totu su
tempus chi sezzis ischidadu, dormidu, o cando sezzis mandighende, e a su matessi tempus
mantennere custu controllu precariu de s'esistentzia. In prus, l'aian dadu onzi tres chidas unu
bicculos de filu de latone, onzunu longu tzirca noe poddighes; e s'idea fit chi si devian cumperare
provvistas cun cussa valuda in sas biddas de su flumen. Podides cumprendere cantu cussu
funtzionaiat. Biddas non bi-nde fin, o sos abitantes fin ostile, e su diretore, chi comente totu nois
mandigaiat iscatuletas, o peta de craba cando si podiat, non cheriat firmare su vaporitu solu pro
un'iscuja gai pagu importante. Pro cussu, si non si manigaian su filu o faghian gantzos pro
acciappare pisches, non resesso a cumprendere ite si-nde podian faghere de cussa paga gai
istravagante. Apo a narrere chi fit pagada cun diligentzia digna de una dita de iscambios
cummertziale onorabile. Pro su restu, su solu mandigu - chi non pariat affatu commestibile - chi
apo bidu tenian, fit calchi bicculu de una cosa farinosa mesu cughinada colore lavanda isporca,
chi tenian imboligadu cun fozas, e de tantu in tantu si-nde ponian unu bicculu in bucca, ma gai
minoreddu chi pariat fatu prus pro s'atzione che pro una resone seria de sustentamentu. Pro aite,
in nomene de sos diaulos famidos e ratzigantes, non nos ataccaian - fin trinta cuntru chimbe - e
non si faghian una mandigada comente si toccat pro una 'olta, custu non lu cumprendo cando bi
penso. Fin omines mannos e robustos ma non meda capatze de pesare sas conseguentzias, cun
animu, cun fortza, puru si sa pedde non fit prus lutzida e sos musculos non prus tostos. Aio
notadu chi calchi impedimentu, unu de cussos segretos umanos chi isfidat sa probabilidade, si la
fit appentende inoghe. Los apo abbaidados cund'unu giogu lestru de interesse - de tzertu non
proite aio pensadu chi mi podian mandigare dae unu mamentu a s'ateru, puru si devo admitere chi
propriu in cuss'istante aio notadu - cun ocru diversu, pro narrere - cantu malesanos parian sos
pellegrinos, e isperaia, propriu goi, isperaia fortemente chi s'apparentzia mia non fit gai - comente
lu poto ponnere? - gai pagu appetitosa: unu toccu de vanidade fantastica chi faghiat parte de
cussa sensatzione de sognu chi aiat invasu a cussu tempus sa vida mia. Forsis tenia puru unu
pagu de frebba. Non si podet passare totu su tempus a controllare su palpitu de sas venas. Meda
boltas aio "unu paghitzeddu de frebba", o calchi atera infermidade - sas marradas gioghitosas de
su mundu areste, su printzipiu de pagu valore innantis a un'atacu chi deviat bennere prus a tardu..
Los ostaia a su modu chi si ostat un'ateru essere umanu, cun sa curiosidade de sos istintos
issoro, resones, capatzidades, debolesas, cando postu a cunfrontu cun s'esame de un'inesorabile
netzessidade fisica. Cuntrollu! Ma cale cuntrollu? Fit pro casu superstitzione, disgustu,
patzientzia, fraitu - o calchi cosa de onore primitivu? Non b'est pauría chi podet affrontare su
famine, non b'at patzientzia chi si podet isperdissiare, s'ischifu non podet esistere inue b'est
famine, e superstitzione, creentzias e sos chi giamades printzipios sunt comente paza a su bentu.
Non connoschides sas tentatziones de su famine de troppu tempus, su tormentu aspriante, sos
pensamentos nieddos, sa ferotzidade sua melanconica e trimulosa? Deo las connosco. Bi cheret
totu sa fortza interiore de un'omine pro destruire su famine comente si toccat. Est meda prus fatzile
confrontare dolu, disonore, e sa perdida de sa propria anima - chi su famine de meda tempus.
Penosu ma beru. E custos omines non tenian nemmancu motivu in custa terra pro calincunu
iscrupulu. Controllu! Est prus fatzile creere a su controllu de una iena girendesila tra sos corpos
chena vida de unu campu de gherra. Ma sa veridade mi fit abbaidende in faccia - sa veridade
lughente bida comente s'ispuma de su mare prus profundu, comente sa pija de un'enigma chi non
si podet iscrutinare, unu misteru prus mannu -cando bi pensaia - de sa curiosa, incumpresibile
nota de piantu disisperadu in custu clamore selvazzu chi nos fit capitadu a s'isponda de su riu,
dae s'atera parte de su biancu atzegante de sa neula.
'Duos pellegrinos fin brighende a murrunzos lestros de cale isponda. "A manca." "No, no;
comente podides? A destra, a destra bos naro." "Est seriu meda," aiat nadu sa boghe de su
diretore addesegus; "Apo a essere mortificadu si calchi cosa capitat a su segnor Kurtz prima de lu
incontrare." L'apo abbaidadu e non tenia dubbiu chi fit sintzeru. Isse fit su tipu de omine chi
cheriat mantennere sas apparentzias. Cussu fit su chi lu controllaiat. Ma cando murmutaiat calchi
cosa comente partire prontu, non tenia mancu sa gana de rispondere. L'ischio, e isse l'ischiat puru,
chi non fit possibile. Si aiamus lassadu cussu logu podiamus finire in chelu - in s'ispatziu. Non si
podiat narrere ue fimus tucchende, si falende o pighende su riu, o de traversu - fintzas a cando
nos fimus arrestados a un'isponda o a s'atera - e tando non podiamus cumprendere subitu cale.
Naduralmente non nos semus muvidos. Non aio intentzione de isfasciare nudda. Non bi fit logu
prus mortale pro unu naufragiu. Affogados in presse o no, fimus tzertos chi devimus morrere
ind'unu istante in una manera o s'atera. "Bos do s'autoridade de leare totu sos arriscos," aiat fatu
pustis de unu mamentu de silentziu. "Mi refudo de nde leare manc'unu," aio nadu siccu; fit sa
risposta chi s'isetaiat, puru si su tonu l'aiat surpresu. "Bene, devo atzetare sa detzisione bostra.
Sezzis bois su capitanu," aiat nadu cun evidentzia tzivile. Mi so giradu a isse in segnu de
appretziamentu e mi so postu a mirare sa neula. Cantu at a durare? Una previsone chena
isperantzia. S'accurziamentu a custu Kurtz chirchende avoriu in cussa foresta malaita fit pienu de
perigulos comente si fit una printzipessa incantada addormentada ind'unu casteddu inventadu.
"An a ataccare, ite nde pensades?" aiat preguntadu su diretore a boghe intima..
'Non creia chi nos aian a cumbatere pro resones ovvias. Pro cumintzare sa neula fit troppu fita.
Si aian lassadu sa riva cun sas canoas si podian perdere, comente nos podiamus perdere si aiamus
tentadu de lassare cussu logu. Aio puru pensadu a sa giungla impenetrabile a manca e a destra -
eppuru bi fin ocros igue, ocros chi nos aian bidu. Sa foresta in prossimidade de su riu fit de tzertu
meda densa; ma su sutabuscu addaisegus fit de seguru penetrabile. Peró, in cussu viazzu breve
non aio bidu mancu una canoa in cussu canale - tzertu non de fronte a su vaporitu. Ma su chi
faghiat s'idea de unu ataccu improbabile fit su tipu de fragassu - sos ticchirrios chi aiamus intesu.
Non aian sa determinatzione ferotze chi preannuntziat calincuna intentzione appresse e inimiga.
Puru essende gai improvvisos, selvazzos e furiosos, mi aian lassadu un'impressione irresistibile de
piedade. Sa vista de su vaporitu aiat in calchi modu umpidu cussos selvazzos de dolimentu
incontrolladu. Casu mai, a interpretatzione mia, su perigulu beniat dae sa vitzinidade de una
passione umana manna liberada. Fintzas s'accoramentu estremu si podet in ultimu iscarrigare
violentu - ma sas prus boltas si faghet apaticu . . .
'Deviades bidere sos pellegrinos isbarrajare sos ocros! Non tenian prus sa gana de riere, o de mi
frastimare: ma creo chi aian pensadu chi mi fio fatu maccu - mancari dae fraitu. Deo li faghia una
preiga. Piccioccos mios, non li fatedas contu. Fagher sa guardia? Bene, azis a indovinare chi so
osservende sa nuola si sic'asciat comente su batu osservat unu sorighe; ma sos ocros nostros
non podian aer calincun'atera funtzione mezore de si fimus suterrados suta unu muntone de
codone. Puru deo l'aio sentida - suffogante, calda, leendemi s'alenu. De prus, su chi aio nadu, puru
si pariat esaltante, fit sa veridade prus pura. Cussu chi prus a tardu pensaiamus fit un'ataccu, fit
solu unu tentative de nos catzare. Cuss'atzione non fit pro nudda aggressiva - e nemmancu
difensiva, in su sensu comune: l'aian detzidida suta pressione de su disisperu chi, in essentzia, fit
solamente protetiva.
'Si fit isviluppada a sa sola, devo narrere, duas oras apustis, chi sa neula si-nde fit pigada, e fit
incumintzada in unu logu, approssimdamente una miza e mesa prima de s'istatzione de Kurtz. Nos
fimus appena muvidos agitendenos goffamente ind'una curva, cando aio bidu un'isolotu, appena
unu montigheddu ervosu de unu birde biu, in su mesu de su riu. Fit una cosa unica; ma cando nos
semus accurziados, aio notado chi fit sa conca de unu bancu de rena longu, o mezus, una cadena
de terra renosa pagu profunda chi s'allongaiat in su mesu de su riu. Biaita, appena coberta de
abba, e si podiat bidere totu su chi bi fit suta, propriu comente si podet bidere suta sa pedde su
filu de s'ischina de un'omine. Como, pro su chi podia bidere, podia leare calesisiat diretzione,
manca o destra. Connoschia su primu canale cantu su segundu. Sos bancos fin che pare e sa
profundidade pariat sa matessi; ma mi aian informadu chi s'istatzione fit a ponente, e de
consequentzia, apo leadu cussa via.
'Appena fimus intrados aio notadu chi fit prus istrinta de cantu aio imaginadu. A manca bi fit sa
solita multitudine de pisches, e a s'ala destra unu bancu altu e iscoscesu de matigheddas
creschidas troppu fitas. Prus in subra sos arvures si dritaian a rancos serrados. Sos ramigheddos
istaian appiccados fitos subra de s'abba. Tando fit coladu mesu die, sa cara de sa foresta fit iscura
e s'istriscia larga de s'umbra fit calada a coberrere s'abba. Nos semus diretos intro cust'umbra -
adaju meda, comente podides immaginare. L'apo fata navigare accurzu a sa riva - s'abba fit prus
funda prossimu a sa riva, a segunda de s'iscandagliu.
'Unu de sos compares antzestrales famidos fit fatende rumore a prua suta de me. Custu vaporitu
fit che una betolina a pontes. Subra su ponte bi fin duas domitas de tek, cun giannas e ventanas.
Sa labia fit addefronte e sos macchinarios a poppa. Subra de totu bi fit una cobertura lezzera
sustenida dae puntales. Sa tziminea bessiat dae un'istampa de sa cobertura, e de fronte a issa una
cabinedda fraigada cun taulas lebias impitadas comente cabina de su timoneri. Intro bi fin unu
divanu, duas banchitas, unu Martini-Henry garrigu arrumbadu a unu cuzzolu, una mesighedda e
unu timone. De fronte bi fin una gianna manna e a lados oppostos, duas ventanas mannas. Tot'e
tres fin semper abertas. Aio passadu sas dies accuiladu igue in sa parte prus frontale de cussa
cobertura, accurzu a sa gianna. De note dormia, o proaia a dormire, in su divanu. Unu negru
atleticu, appartenente a calchi tribu de sa costa e imparadu dae sos predetzessores mios, fit su
timoneri. Isfoggiaiat unu paiu de naccaras de latone, fit bestidu de unu tessidu brabu imboligadu
dae sos fiancos a sos pes, e si creiat su mundu li apparteniat. Fit su maccaccu prus imbranadu chi
aio mai connotu. Pilotaiat cun aera vanitosa cando fizzis igue, ma si non bos bidia prus, totu
ind'unu tratu si faghiat unu vile dispretziosu e lassaiat chi cussu vaporitu mesu isfasciadu
sic'andaiat a sa malora..
'Fio abbaidende a s'iscandagliu, meda istorradu de nde bidere unu paghitzeddu de prus fora de
s'abba onzi bolta chi lu abbasciaian, cando apo bidu s'iscandagliadore affutendesila e
isterrujendesi subra de su ponte, chena mancu tirare s'iscandagliu a subra. Lu teniat in manu peró,
e cussa liscinaiat subra de s'abba. A su matessi istante su foghista, chi podia bidere prus in
giosso, si fit setzidu lestru accantu a su furraghe e si fit cobertu sa conca. Fio totu atontadu.
Tando mi fit toccadu de atentare a su riu in presse e furia, ca bi fit unu mutzigone in su canale.
Bertigas, bastoneddos fin bolende totue - meda: mi iscoitaian fruscende suta su nare, ruende suta
de me, iscudende sa cabina de su timoneri addaisegus. Totu custu tempus su riu, sas ispondas,
sa foresta fin totu chietos - perfetamente chietos. Podia solu intendere su tonfu pesante de su
timone e su ticchetare de custas cosas. Amus ispostadu su mutzigone comente podiamus. Fritzas,
perdeu! Nos fin atacchende! Mi so quitadu a serrare sa ventana dae sa parte de s'isponda. Su
timoneri istolidu, tenzende sa roda, fit asciende sos benujos in susu, isdobbende su pamentu cun
sos pes, mastighende comente unu caddu cun briglias. Su diaulu si lu tenzat! e nois fimus
matanende a deghe pes dae s'isponda. Mi devia isporgere su prus chi podia pro serrare sa
ventana pesosa, e aio bidu una conca in su fozamine a livellu pari de sa mia, abbaidendemi fissu e
fieru, e de botu, comente si m'aian bogadu unu velu dae sos ocros, aio notadu in cussu
accioroddamentu densu, titas nudas, bratzos, ancas, ocros luminosos, - sa foresta fit puzonende
de partes umana in muvimentu, rutilende de brunzu. Sas frondas tremulaian, ballaian, frusciaian,
fritzas nde bessian a razzu, e a sa fine sa ventana fit tancada. "Guverna sa nae dereta," aio nadu a
su timoneri. Isse si teniat sa conca rigida abbaidende de fronte: ma sos ocros fin arrodiende, e isse
continuaiat, ascende e posende sos pes pianu, e in bucca unu pagu de baa. "Cagliadi!" l'aio nadu
furiosu. Podia puru cumandare a un'arveru de no si foscigare in su bentu. Mi so lantzadu fora.
Suta, in su ponte de ferru, bi fit una bataria de pes; isclamatziones iscompigliadas; unu aiat
abboghinadu, "Podes torrare addaisegus?" Aio notadu s'abba fatende sa forma de una V.
Comente? Un'ateru mutzigone! Un'isparadoria mi fit bessida dae suta sos pes. Sos pellegrinos aian
abertu su fogu cun sos Winchesters ma fin solu betende piumu intro sa foresta. Unu fumu
indiauladu fit pigadu e si fit isparghidu addainantis. Apo frastimadu. Como non podia bidere
mancu s'abba o su mutzigone. Mi so eretu in su portale, iscrutinende, e fritzas fin intradas a
frundidura. Podian esser velenosas, ma parian chi non podian bocchire unu batu. Como sa foresta
fit urulende. Sos nostros segadore de linna aian lantzadu boghes de gherra; su tzoccu de unu
fusile unu pagu addaisegus m'aiat insurdadu. Aio giradu sa conca e fintzas sa cabina de su
timoneri fit piena de fumu e fragassu; mi so imboladu a su timone.Su negritu disgratziadu aiat
lassadu totu pro aberrere sa ventana e puntare su Martini-Henry. Fit in pes in mesu a
cuss'abertura estesa, lutzighende, e l'apo abboghinadu de torrare intro mentres aio adderetadu su
giru improvvisu de su vaporitu. Puru si cheria non bi fit abbastantzia ispatziu pro girare, su
mutzigone fit meda accurzu, costuidu in cussa nue de fumu; non aiamus tempus de perdere e l'apo
fata accurziare a s'isponda - intro a s'isponda inue ischia chi s'abba fit prus funda.
'Semus andados trazza trazza, a fiancu a sas frondas, banzighende in una bataria de
ramigheddos segados e de fozas bolantes. S'isparadoria de suta si fit cagliada, comente aio
profetizadu cando sos archibusos si fin isboidados. Aio giradu sa conca insegus a sa diretzione
de sos fruscios istintiddantes chi atraversaian sa cabina, intrende dae una ventana e bessende
dae s'atera. Ostende a fiancu de cussu timoneri castigadu, chi fit iscotende su fusile isgarrigu e
abboghinende a s'isponda, apo bidu figuras pagu craras de omines currende abbasciados,
brinchende, lissinende, indistintos, incumpletos, isvaporendesi. Calchi cosa manna fit cumparsa
accurzu a sa ventana, su fusile fit rutu in s'abba e s'omine si fit adderetadu lestru, m'aiat abbaidadu
de traversu in manera istraordinaria, profunda e nadurale, e mi-nde fit faladu a sos pes. Su fiancu
de sa conca aiat iscutu sa roda duas bias e s'estremidade de su chi pariat unu fuste longu aiat fatu
unu fragassu e fatu boltulare una banchita. Pariat chi, pustis de leare cussa cosa dae sas manos
de calincunu a terra, in su tentativu aiat perdidu su bilantzamentu. Su fumu si fit isparghidu e
aiamus superadu su truncu, e abbaidende de fronte podia bidere chi, cund'unu ateru chentu iardas
podia esser liberu de deviare lontanu dae s'isponda; ma sos pes fin troppu isfustos e parian
brujende chi devia abbaidare suta. S'omine fit rumbuladu e finidu a culu a terra, pustis m'aiat
ostadu cun sas manos muntenzende su fuste. Fit s'asta de una lantza chi aian betadu cun fortza o
lantzada intro s'abertura, l'aiat feridu a su fiancu suta sas costas; sa lama li fit bintrada intro pustis
de aer fatu un'istampu paurosu; sas iscarpas mias si fin imbrutidas; unu poju de sambene
immobile, lutzighende de unu ruju nieddu, fit suta sa roda; sos ocros li brillaian de unu isplendore
curiosu. S'isparadoria fit cumintzada torra. M'aiat abbaidadu ansiosu, muntenzende in manu sa
lantza comente si fit una cosa pretziosa, cund'una espressione asciuconada comente si mi la cheria
furare. Mi so devidu isforzare a liberaremi dae sos ocros suos pro poder tendere su timone.
Cund'una manu apo chircadu, prus in altu de sa conca mia, sa corda de sa sirena e l'apo tirada, e
ticchirrios fin sighidos unu apustis de s'ateru. Su fragassu affutadu de sas boghes de gherra si fit
cagliadu totu ind'una, e dae sa profundidade de sa foresta si podiat intendere unu sonu
prolungadu e tremulosu de fraitu lamentosu e disperatzione totale, chi pariat sighire s'ultima
isperantzia bolendesila dae sa terra. In sa foresta bi fit unu istrepitu; sa moddighina de fritzas fit
tzessada, calchi frusciu fragorosu perdidu in sa distantzia - pustis silentziu, e tando su ritmu debile
de su timone si fit fatu craru e distintu. Apo bloccadu su timone a totudrita su mamentu chi su
pellegrinu in pijama rosa, sueradu e agitadu, fit cumparidu a s'intrada. "Mi mandat su diretore -"
aiat cumintzadu in tonu uffitziale e breve. "Bene bene!" aiat fatu, ostende s'omine isempiadu.
'Ambos nois biancos nos semus firmados a fiancu de isse, e sa chinnida sua inquisidora e
lutzigosa nos aiat imboligados. Fio seguru chi fit pro nos ponnere una pregunta in una limba
istranza; ma fit mortu chena faghere unu sonu, chena muvere unu poddighe, chena fremidu de sos
musculos. Petzi a s'ultimu mamentu, forsis a risposta de calchi segnu chi non podiamus bidere o a
calchi murrunzu chi non podiamus intendere, sos chizos si fin fatu umbrosos e l'aian lassadu in
cussa maschera de morte niedda, un'espressione umile, trimulosa e minatzosa incumprensibile. Su
lutzigore de cussu chizu inquisidore aiat lassadu lestru su postu a una rigididade boida. "Podides
leare su timone?" Aio preguntadu a s'agente. Pariat dubbiosu; ma li apo leadu sos bratzos e isse
aiat subitu cumpresu chi cheria chi leaiat su timone, chi li piaghiat o no. Sa veridade fit chi fio
morbosamente impressidu de mi cambiare calzetas e iscarpas. "Mortu est," aiat murmutadu cussu
tipu totu asciuconadu. "De seguru lu est," aio fatu deo islighendemi sas iscarpas. "De s'atera
parte, creo chi su segnor Kurtz puru deviat esser mortu como."
'Pro tando fit cussu su pensamentu prus mannu. Bi fit unu sensu de immensu dispiaghere,
comente si aio iscobertu chi fio fraighende una cosa chena importantzia. Ite disgratzia manna si
aio viazzadu totu custu tempus solu pro faeddare a su segnor Kurtz. Faeddare cun ... Apo
imboladu s'iscarpa suta ca mi fio abbizzadu chi fit cussu su motivu esatu de cussu viazzu - una
ciarrada cun Kurtz. Aio fatu un'iscoberta istrana, non aio mai pensadu a isse fatende, ischide, ma
arrejonende. Non mi fio nadu, "Non l'apo a bider prus," "Como non li poto istringher sa manu,"
ma. "Como non l'apo a intendere prus." S'omine si fit presentadu a modu de boghe. Non l'aio
ligadu a calchi tipu de atzione. Non mi aian nadu in totu sas formas de belosia e de admiratzione
chi aiat adunadu, iscambiadu, ingannadu o furadu prus avoriu de totu sos ateros agentes postu
umpare? Cussu non fit su puntu. Su puntu fit chi isse fit un'essere balente, e sa balentzia chi aiat
prus preponderantzia, chi carraiat unu sensu de esistentzia prus bera, fit sa capatzidade de su
faeddu, sas paraulas - s'abilidade de comunicare, s'atontamentu, s'isplendere, su prus esaltadu e
su prus astiadu, s'iscurrere palpitante de sa lughe, o s'iscurrere ingannevole dae su coro de
un'iscuridade impenetrabile.
'S'atera iscarpa fit bolada a su deus-demoniu de cussu riu. Aio pensadu, diamine! totu finidu.
Amus fatu troppu tardu; isvanidu - s'abilidade fit isvaporada, culpa de una lantza, fritza o
matzocca. Creo chi non apo mai a intendere cussu tipu, - e s'accoramentu meu aiat leadu unu tonu
aterridu de sentimentu istravagante, chei cussu chi aio notadu in sos ticchirrios desolados de sos
selvazzos de sa foresta. Non aio potidu cumprendere malinconia prus solitaria si mi aian furadu
unu pensamentu o si aio perdidu su destinu de sa vida mia ... Proite sussurrades in custu modu
gai affannosu, chiesisiat? Assurdu? Bene, assurdu. Deus meu! Proite un'omine non podet -
Benide, dademi unu pagu de tabaccu.' ...
'Bi fit unu intervallu de immobilidade profunda, pustis unu luminu si fit atzesu e sa cara lantza de
Marlow fit cumparvida, consumada, isfossada, cun pirchinzones pijados dae suta a subra e chizos
serrados, cun s'apparentzia de atentzione densa: de comente si la fit pipende a esalatziones
poderosas, pariat cuendesi in s'iscuru pro si torrare a mostrare in sa tremeddera de cudda lughita.
Pustis su luminu si fit istudadu.
'Assurdu!' aiat abboghinadu. Custa parte est sa prus diffitzile de la contare ... Bois sezis igue,
tenides duas domos comodas, comente una carcassa de nae cun duas ancoras, sa maselleria a
un'ala de sa carrela, unu pulitziotu a s'ater'ala, meda de mandigare e sa temperadura normale -
intesu? - normale totu s'annu. E narades fintzas, Assurdu! Assurdu chi siat - aiat tzoccadu!
Assurdu! Compares istimados, ite bos podides isetare dae unu chi, solu ca fit nervosu, aiat
imboladu unu paju de iscarpas noas in su riu! Como chi bi penso, casi non bi creo mancu deo, non
aio pianghidu. Totu sommadu mi sento fieru de sa fortza mia. Su pensamentu de aer perdidu su
privilegiu inestimabile de iscultare cussu Kurtz grandiosu m'aiat feridu deretu a su coro. Ma mi fio
isbagliende. Cussu privilegiu mi fit isetende. Propriu goi, l'apo intesu prus de cantu isperaia, e aio
resone puru. Una boghe. Non fit prus de una boghe. E l'apo intesu - a isse - cussa - custa boghe -
ateras boghes - totu fin solu boghes - e sa memoria de cussu mamentu la sento intro, impalpabile,
comente unu vibramentu mesu mortu de unu murmutare immensu, istupidu, vile terribile, areste o
solu egoista, chena significadu. Boghes, boghes - puru sa pisedda issa e totu - como -'Si fit
cagliadu pro un'istante longu.
'Apo lassadu andare su pesu de sas qualidades suas cund'una faula,' aiat cumintzadu de
improvvisu. 'Pisedda! Ite? Apo fentomadu una pisedda? Ah, issa non b'intrat nudda - propriu
nudda. Issas - sas feminas intendo narrere - non b'intran nudda - o non bi deven bintrare nudda.
Las devimus agiuare a bistare in cussu mundu bellu chi li appartenent, lassare chi su nostru si
fatat peus. Mi chi issa non b'intrat nudda. Deviades intendere su corpu insuterradu de su segnor
Kurtz nezende, "Su Destinadu meu." Aizzis tzertu cumpresu tando comente issa non b'intraiat
nudda. E sa fronte elevada de su segnor Kurtz! Naran chi sos pilos continuant a creschere a
boltas, ma custu - eh - esemplare, fit cuccuru ispilidu. Cussu mundu areste l'aiat toccadu in su
cherveddu e, curiosu, fit comente una pallita - una pallita de avoriu; l'aiat carignadu e si fit
pabassadu; l'aiat leadu, amadu, abbratzadu, li fit bintradu in sas venas, in sa peta, e l'aiat castigadu
s'anima cun tzeremonias incumprensibiles de calchi ritu indemoniadu. Isse fit che s'avoriu sou
acclamadu e preferidu. Avoriu? Tzertu. Muntones, massas. Sa barracca de ludu nde fit piena
uffia. Si podiat creere chi non bi fit prus una sola sanna suta e subra sa terra in totu su continente.
"Su prus sunt fossiles," aiat cummentadu su diretore cun dispretzu. Non fin fossiles prus de
mene; ma lu giaman fossiles cando lu lean dae suta sa terra. Paret chi custos negros suterran sas
sannas a boltas - ma de tzertu non aian suterradu custu muntone abbastantzia a fundu pro lu
salvare dae su abile segnor Kurtz. Nde amus umpidu su vaporitu de cussa robba e nos est
toccadu de nde ammuntonare paritzu subra su ponte. Gai si lu podiat mirare e godere cantu
cheriat, ca su ringratziamentu pro custu piaghere fit bistadu cun isse fintzas a sa fine. Lu deviades
intendere narrare, "S'avoriu meu." Propriu gai, l'apo intesu deo. "Su Destinadu meu, s'avoriu meu,
s'istatzione mia, su riu meu, su meu -" totu l'apparteniat. Mi fit mancadu su respiru isetende sa
nadura selvazza cun iscoppios de unu rie rie chi podiat fagher tremare sas istellas firmas de su
firmamentu. Totu l'apparteniat - ma cussu fit nudda. Sa cosa fit a ite apparteniat isse, canta fortzas
de oscuridade l'aian fatu issoro.Cussu fit su pensamentu chi bos faghiat astriare onzi tuddu de
pilu. Non fit possibile - e nemmancu bonu - tentare a imaginare. Aiat leadu sa cadrea prus in altu
de totu sos diaulos de sa terra - e lu intendo a sa litera. Non podides cumprendere. E comente
podides? - cund'unu pamentu robustu suta sos pes, cun accurzu sos connoschentes prontos a
bos sustenere o a bos abbatigare, passende adaju infra su masellaju e su pulitziotu, in su terrore
santu de iscandalos e de galeras e de manicomios - comente podides indovinare a cale particulare
logu de sos tempos primitivos, sos pes inostaculados de unu lu poden gighere, a causa de sa
solitudine - solitudine immensa chena unu pulitziotu - a causa de su silentziu - silentziu totale, -
inue non bi agatades boghes cunsizzeras de connoschentes sussurrende s'opinione pubblica?
Custas cosigheddas faghent differentzia manna. Cando non bi sunt prus, tando bos devidet
raccumandare a sas fortzas bostra personales, a sa capatzidade de sa creentzia bostra. Ma peró
podides fintzas esser troppu cuccureddu pro isbagliare - o troppu insensadu pro ischire chi sezis
posseidos dae su podere de s'iscuridade. A abbisu meu, cuccureddos non an mai fatu patos cun
su demoniu: su cuccureddu est troppu ischerveddadu, o su demoniu est troppu indemoniadu -
non isco cale. O podides esser creaduras etzitadas che lampu chi podent fintzas esser surdos e
tzegos de cosas chi non sunt visiones e sonos de su chelu. E tando sa terra pro bois est solu unu
logu inue istare - e si esser goi bos agiuat o contrariat, non l'isco. Ma sos prus de nois non sunt
petzi s'unu o s'ateru. Pro nois sa terra est unu logu inue bivere, inue nos toccat de supportare
visiones, sonos, e fintzas fiagos, perdeu! - mi! respirade peta morta de ippopotamu chena esser
contaminados. E pustis, non cumprendides? bos benit sa fortza, sa confidentzia de sa
capatzidade bostra pro iscavare fossos modestos inue suterrare cussa cosa - su podere de sa
devotzione - non pro bois e totu, ma pro una fatzenda iscura e matanosa. E custu non est fatzile.
Creidemi, custa non est un'iscuja o una clarificatzione - so solu esplichende a mene e totu su - su -
segnor Kurtz - s'umbra de su segnor Kurtz. Custa initziatzione fantasmagorica dae addaisegus de
su Nudda m'aiat onoradu cun sa confidentzia onorosa sua innantis de isparire pro semper. Custu
fit ca mi podiat faeddare in inglesu. Su Kurtz originale l'aian imparadu in parte in Inghilterra e -
comente aiat nadu isse e totu - sas simpatias suas fin in su postu giustu. Mamma sua fit mesu
inglesa, su babbu mesu frantzesu. Tota Europa aiat contribuidu a creare Kurtz; e pro casu aio
imparadu chi sa Sotziedade pro sa Suppressione de sas Traditziones Selvazzas l'aiat ingarrigadu a
presentare una relatzione comente guida pro su tempus benidore. E isse l'aiat iscrita puru. Deo
l'apo bida. Fit eloquente, energica de eloquentzia, ma aiat troppu vigore, penso. Aiat agatadu su
tempus pro iscriere deghesete pazinas. Ma custu deviat esser bistadu antes chi su - naramus -
nervosu, si l'aiat leadu e l'aiat fatu dirigere tzertas dansas de mesanote chi finian poi cun ritos
disgusosos chi - dae cussu chi apo intesu cun repugnantzia dae una parte o s'atera - l'aian offertu
- cumprendide? a su segnor Kurtz. Peró fit iscritu bene. Su paragrafu initziale peró, in sa lughe de
ateras informatziones prus noa, como mi paret infaustu. Incumintzaiat su discursu nezzende chi
nois biancos, pro su livellu de isviluppu chi amus otennidu, "devimus parrere a issos [selvazzos]
netzessariamente comente individuos subranadurale - los affiancamus cun sa fortza de deidade,"
etzetera, etzetera. "Dae su ritu semplitze de sa nostra volontade podimus esertzitare unu podere
eternu e praticamente isconfinadu, etz., etz. Dae cussu puntu si fit elevadu e m'aiat trazadu cun
isse. Sa preiga fit magnifitziente puru si diffitzile de ammentare, tzertu. M'aiat dadu s'impressione
de un'Immensidade esotica controllada dae una Benevolentzia augusta. M'aiat pitigadu cun
entusiasmu. Cussu fit su podere isconfinadu de s'eloquentzia - de sas paraulas - de paraulas
nobiles e ardentes. Non bi fit suzzerimentu praticu pro firmare sa currente magica de sas paraulas,
ma petzi un'ispecie de nota addesuta de s'ultima pazina, seguramente iscritu in presse prus a tardu
e cun manu tremulosa, chi podet esser definida cale un'espostu de metodu. Fit gai semplitze, e a sa
fine de cuss'invitu commovente a totu sos sentimentos altruisicos chi bos aiat lampadu,
luminosos e terrificantes, comente su lugore de unu lampu a chelu serenu: "Esterminade sos
malignos!" Su fatu curiosu fit chi si fit de seguru ismentigadu cussu poscritu onorosu, proite,
prus a tardu, cando si fit postu giuditziu, m'aiat supplicadu ripetidamente de mi curare de
"s'opusculu meu" (gai lu giamaiat), ca fit tzertu chi una die podiat aer un'impatu mannu pro sa
carriera sua. Mi aiat informadu bene de totu custu, e comente fit capitadu, tenia s'incaricu de mi
curare de sas memorias suas. Apo fatu abbastantzia pro mi meritare su deretu assolutu de lu
imbolare, si cheria, pro unu riposu eternu in su muntonarzu de su progressu, in su bell'e mesu de
sa netesa e, chi faeddende figurativu, infra sos eroes mortos de sa tziviliatzione. Peró, ischide, non
poto seberare. Non l'an a ismentigare. Calesisiat, non fit un'omine comune. Teniat su podere de
lusingare o de fraitare sas animas rusticas, e de li fagher fare unu ballu majarzu in onore sou.
Podiat fintzas umpire sas animas minudas de sos pellegrinos cun apprensione furiosa: teniat a su
nessi un'amigu fidele, e aiat conquistadu un'anima in su mundu chi non fit rustica o chirchende
fama. No; non lu poto ismentigare, puru si devo ammitere chi s'omine non baliat sas vidas chi
amus perdidu andende a lu atoppare. Sentia meda sa mancantzia de su timoneri, - mi mancaiat
fintzas cando su corpu sou fit ancora isterrujadu in sa cabina de su timone. Azis a pensare totu
custu meda istranu, custa dolentzia pro unu selvazzu chi non aiat importantzia prus manna de unu
ranu de rena de su Sahara africanu. Comente, non bidides? aiat fatu calchi cosa, aiat pilotadu sa
nae; pro meses fit cun megus - un'agiudu - un'istrumentu. Fit un'ispecie de sotziedade chi
teniamus. Isse a su timone - e deo a fagher in modu chi istaiat bene. Fio preoccupadu pro sas
carentzias suas, e gai un'unione sutile si fit formada, de su cale mi nde so abbistu cando si fit
segada. E s'intimidade profunda de su miramentu sou cando l'aian colpidu lu tenzo ancora a mente
- comente una declaratzione de amighesa vaga istabilida in cuss'istante supremu.
'Iscurigadu siat. Si solu aiat lassadu cussa ventana comente fit. Non si podiat controllare, non
podiat - propriu comente Kurtz - un'arveru foscigadu dae su bentu. Comente mi fio postu unu paju
de catzolas asciutas, l'aio trazadu fora, pustis de aer istrappadu sa lantza dae su fiancu,
un'operatzione chi aio fatu a ocros serrados. Sos tallones aian fatu unu brincu umpare subra de su
gradinu de s'intrada; sas palas fin premende contru su petu meu; l'aio abbratzadu de segus in
disperatzione. Ah! assia a pesante chi fit, pesante; prus pesante de onzi ateru omine in custa terra,
a su mancu creia. Pustis, chena fagher rumore l'aio imboladu fora de su vaporitu. Sa currente si
l'aiat furadu comente una francada de erva, e aio bidu su corpu giraresi duas boltas antes de lu
perder de vista pro semper. Pustis, totu sos pellegrinos e su diretore si fin abbudronados a su
ponte de manovra accurzu a sa cabina de su timone, ciarrendesila unu cun s'ateru comente una
nue de pigas totu etzitadas, e bi fit unu sussurru iscandalisadu pro s'atzione crudele mia. Non
cumprendia ite nde cherian faghere de cussu corpu isterrujadu. Imbalsamarelu, forsis. Ma aio
intesu puru un'ateru tuturru, de mala sorte, in su ponte de suta. Sos amigos mios linnajolos fin
issos puru iscandalisados, e cund'unu arrejonamentu mezore - fintzas si penso chi cuss'argumentu
non podiat esser atzetadu. Oh, cagliadebos! fio cunvintu chi si su timoneri deviat esser manigadu,
petzi sos pisches si-nde podian atatare. Fit solu unu timoneri de segundu gradu cando fit in vida,
e como chi fit mortu podiat esser diventadu tentatzione de prima classe, e podiat provocare calchi
agitamentu improvvisu. In prus fio ansiosu de leare sa roda, s'omine in pijama fit solu unu
babbiosu bonu a nudda.
'Custu l'aio fatu pustis unu funerale semplitze. Fimus navighende lentamente, Sa fua, so seguru
- e giustamente - fit provocada dae su ticchirriare de sa sirena. Nadu custu si fin ismentigados de
Kurtz e aian cumintzadu a mi giannitare protestende indignados.
'Su diretore si fit ficchidu a fiancu de sa roda, murmutende cun cunfidentzialidade de sa
netzessidade de nos avviare prus a giosso, antes su falare de s'iscuridade, cando aio bidu atesu
un'area disbuscada a un'ala de su riu, e su costazu de su chi pariat unu fraigu. "Ite est cuddu?" aio
preguntadu. Totu cuntentu aiat fatu unu tzoccu cun sas manos. "S'istatzione!" aiat abboghinadu.
Mi so costadu in presse, navighende lentu.
'Cun sos ispijitos aio bidu su pendiu de unu montigheddu mesu cobertu de arvures raros e
pulidu dae su matedu. Una costrussione longa cun sa cobertura mesu ruinada fit mesu coberta
dae s'erva alta; de atesu, sas istampas mannas de sa cobertura a punta si aberrian nieddas; sa
giungla e sa foresta faghian de isfundu. Non bi fit serradura o tancadura de calesisiat tipu; ma una
bi fit una bolta, ca accurzu a sa domo bi fin in fila mesa dozina de palos lanzos, sa punta segada
malamente e ornamentada de pallitas intagliadas a tundu. Sos fustijos, o su chi bi fit in mesu, fin
isparidos. E intantu su buscu aiat serradu totu. In s'isponda non si podiat acciappare matedu e in
sa riva aio bidu un'omine biancu suta unu cappellu a roda de carru giamendenos a persistentzia
cun totu su bratzu. Mirende a s'intrada de sa foresta subra e suta, fio cunvintu de aer notadu
muvimentu - figuras umana muvendesi cuadamente a destra e a manca. So coladu accurzu cun
prudentzia, poi apo istudadu su motore de sa nae e l'apo lassada arenaresi. S'omine de sa riva fit
abboghinende, implorendenos de isbarcare. "Nos sunt atacchende," aiat ticchirriadu su diretore.
"Lu isco - lu isco.Totu a postu," l'aiat fatu s'ateru a boghe russa, riendesila che buccaloto.
"Pigade. Totu a postu. So cuntentu."
'S'aspetu mi faghiat pensare a calchi cosa chi aio bidu - una cosa curiosa chi aio bidu dae calchi
parte. Comente fio manuvrende pro mi accurziare, mi fio dimandende, "Ite mi ammentat custu
tipu?" De improvvisu bi fio. Pariat un'arlicchinu. Su bestire fit fatu de calchi tessidu marrone
olanda, creo, ma fit totu cobertu de tappulos, tappulos craros, azulu, ruju, grogu, - tappulos a
palas, tappulos de fronte, tappulos in sos cuidos, in sos benujos; ligamentu coloradu in sa
giancheta, orulu iscarlatu in su fundu de sos calzones. Nonostante custu, su sole lu faghiat parire
istremamente cuntentu e meravizzosamente nitu ca si podiat bidere cantu fin fata bene cussas
tappuladuras. Rasadu, faccighedda de pitzinnu, groganzulu, manc'una carateristica de fentomare,
nare ispeddadu, ocritos de batu, surrisos e chizi umbrosa si sighian pari pari in cuss'espressione
comente sole e umbra in sa pianura mundada dae su bentu.
"Istade atentu, capitanu!" aiat abboghinadu; "deris note bi fit unu mutzigone incastradu igue."
Comente! Un'ateru mutzigone? Cunfesso chi aio frastimadu in manera birgonzosa. Pro pagu non
aio fatu unu fossu a cussa padedda, tanto pro cumpletare cussu viazzu de piaghere. S'arlicchinu
m'aiat abbaidadu dae sa riva cun cussu murrunzu de cane chi teniat. "Inglesu?" aiat preguntadu
totu cuntentu. "E bois?" aio nadu a boghe alta dae sa roda de su timone. Su risu l'aiat lassadu e
aiat fatu de no cun sa conca, comente dispiaghidu pro sa mia discuntentesa. Poi si fit fatu allegru.
"Non importat!" aiat nadu animadu. "A semus in tempus?" aio preguntadu. "Isse est igue subra,"
m'aiat rispostu asciende sa cara in sa diretzione de su cuccuru de su montiju, fatendesi triste totu
de unu tratu. Sa faccia sua fit che su chelu de atunzu, nuoladu unu minutu e assoliadu s'ateru.
'Cando su diretore, accumpanzadu dae sos pellegrinos armados fintzas a sos dentes, fit tuccadu a
sa domo, cussu tipu si-nde fit pigadu subra. "Totu custu non mi piaghet pro nudda. Sos nativos
sunt in sa foresta," aio nadu. Isse aiat asseguradu subitu chi fit totu a postu. "Sunt zente
semplitze," aiat aggiuntu; "bene, so cuntentu chi sezis bennidu. M'est cherfidu totu su tempus
solu pro los mantennere a distantzia." "Ma azis nadu chi fit totu a postu," aio nadu a boghe alta.
"Oh! cussos non cheren fagher male a niune," aiat nadu; e comente lu ostaia fissu si fit correzidu,
"Non propriu goi." Pustis prus allegru "Diaulu, custa cabina tennet bisonzu de una limpiada!"
Ind'unu alenu m'aiat consizzadu de mantennere altu su vapore de sa labia pro atzendere sa sirena
in casu de difficultade. "Unu frusciu fragorosu est mezus de totu sos fusiles. Sunt petzi zente
semplitze," aiat torradu a narrere. Aiat continuado a ciarrare gai in presse chi casi casi nde fio
subraffatu. Pariat fit recuperende su troppu silentziu, e aiat puru nadu, riendesila, chi fit su beru.
"Non faeddades mai cun su segnor Kurtz?" aio nadu. "Niune faeddat cun cussu - totu l'iscultan e
basta," aiat rispostu cun tonu gravosu. "Ma como -" Aiat fatu unu gestu cun sa manu, e in su
istinchiddare de un'ocru bi fit sa profundidade prus funda de perdida de animu. Pustis de
un'istante si fit rianimadu cund'unu brincu, e fit muvende sas manos de continuu, mentres
murmutaiat: "Compare marinaiu ... onore ... piaghere ... cuntentesa ... mi presento ...de sa Russia ...
fizzu de archipedra ... governu de Tambov ... Ite? Tabaccu! Tabaccu inglesu; su fentomadu
tobaccu inglesu! Como, tale generosidade. Fumare? Inue lu agatades unu marinaiu chi non
fumat?"
'Sa pipa l'aiat rilassadu e unu pagu a sa bolta aio cumpresu chi fit fuidu dae iscola e partidu pro
su mare cund'una nae russa; torradu a fuire; aiat trabagliadu in naes inglesas; cun s'archipedra si
fin torrados a faeddare, unu puntu chi aiat discussu meda. "Ma cando unu est zovine devet bidere
su mundu, fagher esperientzias, ganare pensamentos; isviluppare su cherveddu." "Inoghe!" l'apo
interrotu. "Non si podet mai ischire! Inoghe apo incontradu su segnor Kurtz," aiat fatu,
biasimendemi solenne che piccioccu. Mi so mutzigadu sa limba. Apparentemente aiat convintu
una dita de cummertzu olandesa in sa costa de lu fornire de provistas e de mercantzias, e fit
tuccadu a s'internu totu ispensieradu e no pensamentu de ite podiat capitare a unu zovaneddu.
Aiat giradu solu pro cussu riu casi duos annos, isoladu dae totu. "Bos paro prus zovine de cantu
so. Apo bintichimbe annos," aiat nadu. "A primu su betzu Van Shuyten mi naraiat de mic'andare
in tzaccabballas," contaiat cun aera cuntenta; "ma deo non mi so arresu e apo faeddadu e
faeddadu chi casi casi fit mortu de infadu; gai m'at dadu paritzas cosas baratas e calchi fusile, e
nadu chi non cheriat bidere sa cara mia un'atera bolta. Olandesu istimadu, Van Shuyten. S'annu
coladu l'apo mandadu unu pagu de avoriu, gai cando lu bido non m'at a giamare furadore. Ispero
chi l'at retzidu. De su restu non mind'affuto nudda. Tenzo unu pagu de linna pro bois. Cussa fit
domo mia, bida l'azzis?"
'Li apo dadu su libru de Towson. Aiat fatu unu gestu casi chi mi cheriat basare, ma si fit
controlladu. "S'unicu libru chi mi fit rimastu; creia chi l'aio perdidu." aiat fatu cun emotzione
manna. "Creidemi, meda malasortes capitant a unu chi si la girat a sa sola. Canoas chi si giraian
suta a subra - e a boltas devides fuire lestru lestru cando sa zente s'affutat." Aiat giradu sos
fozzos. "Bois azis iscritu notas in russu?" apo preguntadu. Aiat fatu de emmo. "Lu creia un'iscritu
tzifradu," aio nadu. Si fit postu a riere e pustis si fit asseriadu. "Fit matana catzare totu cussa
zente," aiat fatu. "A bos cherian bocchire?" aio preguntadu. "Oh, no!" aiat nadu a boghe alta,
pustis si fit calmadu. "Proite nos an ataccadu?" aio insistidu. Aiat esitadu unu pagu, pustis aiat
nadu isbirgonzadu. "Non cherent chi sic'avviet." "De abberu?" apo nadu curiosu. Aiat
abbasciadu sa conca cun misteru sazzu. "Bos naro," aiat ticchirriadu, "chi cuss'omine m'at
isviluppadu su cherveddu." Aiat abertu sos bratzos, ostendemi cun cussos ocritos de batu a
tzirculos perfetos.'





Domo
Coberta