|
Capitulu 3
'L'aio ostadu, non creende a sas orijas mias. Igue fit, bestidu che buffone, comente si lu fin pissighende
una cumpagnia de mimadores, entusiasmadu, fabulosu. Finas s'esistentzia sua pariat improbabile, inesplicabile, e totu increibile. Fit unu problema chena solutzione. Fit incontzepibile s'istile de sa vida sua, comente fit resessidu a giompere gai atesu, comente fit potidu bistare - proite non fit isparidu ind'unu istante. "So andadu unu pagu prus innantis," aiat nadu, "e pustis ancora innantis de prus - finas a su puntu chi so giutu troppu atesu de non ischire prus comente torrare insegus. Non importat prus. Meda tempus. Lu poto faghere. Leade Kurtz in presse - lestru, bos so nerzende." Sa grandiosidade de sa zoventude l'aiat imboligadu cun istratzos de festa, sa privatzione, sa solitudine, sa desolatzione netzessaria de cussu perdulariare privu de calincunu sensu. Pro meses - pro annos - sa vida sua non baliat sas comporas de una die; eppuru isse fit igue, balente, ispensieradamente biu, totu sommadu indistruibile solu pro sa virtude de sos pagos annos suos e pro s'azzarderia abbentada sua. M'aiat seduidu cun admiratzione - cun belosia. S'etzitamentu l'aiat ispintu a sighire, s'etzitamentu l'aiat fatu subrabivere. De seguru non cheriat nudda dae cussu logu areste, solu ispatziu inue respirare e arriscaresi innantis. Aiat bisonzu de bivere e de abbojare s'ignotu a pena de morte e cun privatzione massima. Si s'ispiritu de avventura prus nadurale, istintiva, impraticabile at possididu pro una bolta un'essere umanu, custu istappuladu fit isse. Casi fio imbidiosu de cussu lumine sou modestu e craru chi pariat aer brujadu a chijina s'abbizamentu de isse e totu, e finas cando bos fit faeddende, podiade puru ismentigare chi fit isse - cust'omine de fronte - chi aiat fatu totu custu. Non fio peró belosu de sa devotzione sua a Kurtz. Non l'aiat chircadu, ma fit bennidu e isse l'aiat atzetadu cale tipu de divinidade disizosa. Devo ammitere chi a parere meu fit sa cosa prus perigulosa chi aiat incontradu in totu custu tempus.
'A sa fine si fin incuntrados, comente duas felugas abbonacciadasi una a fiancu a s'atera e carignendesi
s'una cun s'atera. Creo chi Kurtz cheriat un'audientzia, ca paritzas bias, cando fin istatzionados in sa foresta, aian ciarradu totu sa note, o mezus, Kurtz aiat ciarradu. "Faeddaiamus de totu," aiat nadu, carradu dae sa memoria. "Mi fio ismentigadu de una cosa giamada sonnu. Sa note non pariat prus longa de un'ora, De totu! De totu! ... Finas de amore." "Ballas, bos faeddaiat de amore!" aio nadu divertidu. "Non est su chi sezis pensende," aiat ticchirriadu, pro pagu, passionadamente. "Faeddaiat in zenerale. Mi faghiat notare cosas - cosas."
'Aiat asciadu sos bratzos isfutadu. Fimus subra su ponte in cussu mamentu e su cabisquadra de sos
linnajolos, isterrujadu accurzu, l'aiat miradu gravosu cun ocros istinchiddosos. Aio abbaidadu a inghiriu chena mancu ischire proite, ma onestamente bos naro chi mai, mai prima de tando custa terra, custu riu, custa giungla, s'arcu de custu chelu infogadu, mi fit parsu gai iscuru, gai impenetrabile pro sa mente umana, gai contrariu a sas debilesa umana. "E dae tando, sezis bistadu cun isse, o no? Aio nadu.
'A su contrariu. Paret chi sa relatzione issoro si fit assorobbada pro resones disvariadas. M'aiat informadu
fieru chi fit resessidu a curare Kurtz dae duas infermidades (aiat arrumbadu custu contu comente si fin bistadas prodesas arriscosas), ma de solitu Kurtz andaiat feri feri a sa sola, atesu in su coro de sa foresta. "Paritzas bias so bennidu a cust'istatzione, e m'est toccadu de lu isetare meda dies," aiat nadu. "Fatu istat chi baliat sa pena a lu isetare - calchi boltas!" "Ite fit fatende igue? isplorende o ite?" aio preguntadu. "Ah, emmo, pro forza"; aiat iscobertu unu muntone de villazzos, unu lagu puru - non teniat tzertesa in cale diretzione; fit climatericu barranzellare troppu - ma su mannu de cussas ispeditziones fin pro s'avoriu. "Ma tando non teniat prus mercantzia importada pro baratare," aio contraighidu. "B'est ancora un'abbundanzia de cartutzas," aiat fatu isperiende a inghiriu. "Tando fit furende a sos villazzos," aio nadu. Aiat abbasciadu sa testa. "Non tzertu a sa sola!" Aiat murmutadu calchi cosa de cussos villazzos a cameddu de su lagu. "Kurtz si fit fatu sighire dae sa tribú, o no?" aio suzzeridu. Aiat tremuladu unu paghitzeddu. "Lu rispetaian," aiat fatu. Su tonu de cussas paraulas fit gai istraordinariu chi l'aio appompiadu inquisitivu. Fit curiosu notare cussu misciu de disizu e de resistentzia a faeddare de Kurtz. Cuss'omine l'aiat umpidu sa vida, occupadu sos pensamentos, scansiadu sas emotziones. "Ite bos ipetades?" aiat fatu affutadu; "est andadu dae issos cun tronos e lampos, beru - cussos non aian mai bidu una cosa de su zenere - gai terribile. Non podides zuigare su segnor Kurtz comente si fit un'omine che totu. No, no, no! Como, pro bos fagher cumprendere - non m'importat si bos lu conto, mi cheriat bocchire a mene puru, una die - ma non lu poto zuigare." "Bocchire?" aio ticchirriadu. "E proite?" "Tando tenia unu muntoneddu de avoriu chi su caputribú de su villazzu accurzu a domo mia mi aiat dadu. Cumprendide, aio isparadu a meda animales pro issos. Isse lu cheriat cun sas bonas o cun sas malas. Aiat nadu chi si non li daia s'avoriu m'aeret isparadu e catzadu dae cussu logu, ca isse lu podiat faghere si li piaghiat, e nudda in sa terra lu podiat firmare a bocchire chie su diaulu li pariat. Totu beru. L'apo dadu s'avoriu. Pro cussu chi minde affutaia. Non mi che so avviadu. No, no. Non lu podia lassare. Devia istare atentu peró, finas a cando fimus torrados compares pro abbastantzia tempu. Tando fit rutu malaidu pro sa segunda bolta. Pustis mi fit toccadu de mi-che bistare atesu, ma non mi-nd'affutia nudda. Passaiat casi totu su tempus in calchi villazzu de su lagu. Cando fit faladu a su riu, a boltas si serviat de mene, ateras mi toccaiat de bistare atentu. Cust'omine aiat suffridu troppu. Agataiat totu custu odiosu, ma no-nde podiat fagher a mancu. Cando aio s'occasione lu pregaia de lassare cussu logu como chi bi fit tempus; aio promitidu de andare umpare a isse. Naraiat de emmo, ma poi non si muviat; tuccaiat pro un'atera ispedizione a chircare avoriu; ispariat pro chidas interas; s'ismentigaiat de isse e totu cun custa zente - de isse e totu - bos naro." "Proite! a li fit boltuladu su cherveddu?" aio nadu. Aiat protestadu indignadu. Su segnor Kurtz non podiat benner maccu. Si l'aio intesu faeddare duas dies a como, non mi dio esser azardadu a suzzerire cosas chei custas ... Aio leadu su binocculu cando fit faeddende e fio mirende a sa costa, perlustrende su limite de sa foresta a onzi ala e addesegus de sa domo. Sa cussientzia chi bi fit zente in cussa mata de arvures, gai silentziosa, gai chieta - chieta e silentziosa comente sa domo ruinada subra su cuccuru de su montigheddu - m'aiat dadu disconsolu. Non bi fit impronta in sa faccia de sa nadura de custu contu istraordinariu chi non fit narradu ma suzzeridu cun esclamatziones desoladas, cumpleta de asciada de palas, de frases interrutas, de referimentos chi finian cun suspiros profundos. Su buscu fit impassibile che una mascara - pesante che sa gianna serrada de una presone - aiat s'aera de connoschentzia cuada, de isperantzia appassientada, de silentziu inaccurtziabile. Su russu mi fit narrende chi solu prus a tardu su segnor Kurtz fit faladu a su riu, batende totu sos gherreros de sa tribú de su lagu. Si fit istesiadu pro paritzos meses - fatendesi adorare, creo - e fit faladu de improvvisu, cun s'intentu ovviu de fagher un'iscurreria dae s'atera parte de su riu o prus a giosso. De seguru su famine de ateru avoriu l'aiat bintu a su - comente lu poto ponnere? - a sas ispiratziones mancu materiales. Comente si siat, su male fit peoradu ind'una bolta. "Aio intesu chi fit a letu chena forzas, e gai bi so andadu - apo leadu su rischiu," aiat nadu su russu. "A istat male, a beru male." Aio diretzionadu su binocculu a sa domo. Non bi fit segnu de vida, ma bi fit sa cobertura ruinada, su muru longu de terra accerendesi subra s'erva, cun tres istampas pro ventanas, de aberturas differentes: totu fit batidu a mene a longhesa de unu bratzu, mi! Pustis aio fatu unu muvimentu aspru e unu palu chi bi fit rimastu de su retzintu isvaporadu si fit accurziadu in su campu de sa visione. Bos azis a ammentare cando bos apo nadu chi mi so incantadu de cussos tentativos de ornamentu, particulare curiosu de cussu logu ruinadu. Como chi aio sa visione accurziada, sa conseguentzia fit chi aio muvidu sa conca addaisegus comente si fio retzende unu punzu. Pustis aio diretu sos binoculos a sos ateros palos, unu a sa bolta, e aio bidu s'errore. Cussas pallitas intagliadas non fin de ornamentu, ma simbolicu; fin espressivas e enimmaticas, predominantes e buliosas - isfida pro sa mente e mandigu pro sos avvoltoios si bi nde fit unu abbaidende suta dae su chelu; o tzertu pro sas frommijas chi parian abbastantzia impignada pro si arrampigare a su palu. Cussas concas appiccadas a sos palos podian fagher prus impressione si non fin abbaidende a diretzione de sa domo. Una sola, sa prima chi aio riconnoschidu, fit ostende a custa parte. Non mi so tribuladu cantu si podet creere. Cussu muvimentu aspru fit solu unu tzinnu surpresu. Fio isetendemi de bider una pallita de linna igue. Cun animu risolutu so torradu a sa prima chi aio bidu - e issa fit igue, niedda, sicca, affungada, cun sos ocros serrados - una conca chi pariat pasende in sa punta de cussu palu, e sas laras restringhidas chi lassaian bidere sa linea fina de dentes biancos, si las fin riende puru, riendesila de continuu a cussu sognu giogosu infinidu de cussu ingalenamentu eternu.
'Non bos cherzo narrare sos segretos de su trabagliu. Defati su diretore aiat nadu prus a tardu chi su
faghere de su segnor Kurtz aiat ruinadu cussu logu. Non apo opinione in propositu, ma devides cumprendere bene chi non bi fit nudda de vantazzosu in cussas concas appiccadas igue. Podiat solu significare chi su segnor Kurtz non podiat cunteneresi a gratificare sas bozas suas prus variadas, chi fit privu de calchi cosa, una cosighedda chi, cando su bisonzu si faghiat intendere, non si podiat agatarela in sa eloquentzia sua magnifica. Non isco si aiat notadu isse e totu custa mancantzia. Creo chi l'aiat cumpresu a sa fine - cando fit troppu tardu. Ma cussu logu selvazzu l'aiat leadu chito, e si fit vindicadu malamente de cuss'invasione fantastica. Penso chi l'aiat tuturradu cosas de isse e totu, cosas chi non si fit abbizzadu finas a cando aiat connotu sa solitudine sua manna - e cussu suspiru majarzu non lu podiat resistere. Faghiat eco a boghe manna intro de isse ca fit boidu finas a su coro ... Apo postu sos binoculos a terra, e cussa conca chi pariat accurtzu de botu fit brincada atesu a una distantzia impenetrabile.
'S'ammiradore de su segnor Kurtz aiat abbasciadu sa cogorosta appenedda. In presse, cun boghe pagu
nita, m'aiat nadu chi non aiat su fidigu de leare - cussos simbulos - dae sos palos. Non timiat sos nativos ca issos non muvian unu poddighe chena su comandu de su segnor Kurtz. Su predominiu sou fit fenomenale. Sos accampamentos de cussa zente fin isparghidos totu a inghiriu e sos caputribú benian onzi die a lu incontrare. Si accurtziaian a batoro ancas ... "Non cherzo ischire nudda de sas tzerimonias fatas cando si presentaian a su segnor Kurtz," aio orriadu. Istranu chi sa pena chi mi fit pigada intro pro custos detaglios podiat esser prus intollerabile de cussas concas siccas ficchidas in cussos palos fora de sa ventana de su segnor Kurtz. Cussa fit petzi una visione selvazza, mentres deo mi pariat de esser bistadu carradu a unu paisu chena lughe de terrore sutile, inue sa matantzia prus reale e semplitze fit unu sullievu positivu, dadu chi fit una cosa chi aiat su deretu de esistere - pro fortza - suta sa lughe de su sole. Su piccioccu m'aiat abbaidadu surpresu. Creo non aiat mai pensadu chi Kurtz non fit idolu meu. Non aiat pensadu chi deo non aio intesu mai unu de cussos isplendidos monologos subra de, ite fin? amore, giustitzia, coditzes de portamentu de vida - o ite. Si deviat imbruscinare pro s'accurziare a su segnor Kurtz, lu faghiat cantu su selvazzu prus beru de totu. Non podia cumprendere sa situatzione, aiat fatu: cussas concas appartenian a sos ribellos. L'apo iscuntzertadu fortemente cund'una risada. Ribellos! Cale atera definitzione mi toccaiat de intendere? Bi fin bistados nemigos, criminales, trabagliadores - e custos fin ribellos. Cussas concas ribbellas parian meda tranquillas isticchidas in cussos ispidos. "Bois non podides cumprendere comente una vida chei custa faghet perder sa patzientzia a un'omine che Kurtz," aiat ticchirriadu s'ultimu discipulu de Kurtz. "Ello, e bois?" apo nadu. "Deo! deo! so solu un'omine semplitze. Apo solu pensamentos minore. Non cherzo nudda dae niune. Comente mi podide cunfrontare a? ..." Sos sentimentos fin troppu gravosos pro poder faeddare, e totu ind'una si fit postu a pianghere. "Non cumprendo," aiat fatu lamentosu. "Apo fatu su chi podia pro li salvare sa vida e cust'est totu. Non aio controllu in totu custu. Non so capatze. Pro meses non si podiat agatare unu butiu de meighina o alimentu pro sos malaidos inoghe. L'aian abbandonadu ignominiosamente. Un'omine chei cuddu, cun custas ideas. Birgonza! Birgonza! Deo - Deo - non apo dormidu pro deghe notes ..."
'Sa boghe sua si fit perdida in sa calma de su sero. In su tempus chi fimus arrejonende, s'upa longa de sa
foresta si-che fit falada topi topi a s'ingiosso de su montigheddu, fit passada ai cuddae de s'appusentu malu, ai cuddae de sa fila de palos simbolicos. Totu custu fit iscuru, mentres nois igue fimus ancora suta su sole, e sa longhesa de sa riva prus addainantis brillaiat de unu isplendore immobile e luminosu, cund'una curva tenebrosa e niedda suta e subra. Non si podiat bidere un'anima in s'isponda. Sos arvures non fin fruscende.
'De botu, dae su bicu de sa domo, fit apparida una cricca de omines comente si fin bennidos dae suta sa
terra. Nadaian in s'erva a s'altesa de sos fiancos, unidos, carrende in su mesu unu cadaletu rustigu. Totu de unu tratu, in sa tranquillidade de su paesazzu, si fit asciadu unu lamentu gai forte chi aiat punghidu s'aera immobile comente una fritza affilada bolende deretu a su coro de sa terra; e casi pro incantu, flumenes de umanos - de umanos nudos - cun lantzas in manu, cun arcos, cun iscudos, cun ocradas selvazzas e muvimentos rustigos, fin affluende a sa fascia fora de su matedu, dae sa cara niedda e turbada de sa foresta. Su buscu fit tremende, s'erva aiat banzigadu pro unu mamentu, e pustis totu si fit firmadu cun immobilidade premurosa.
' "Como, si non li narades sa cosa giusta semus totu futidos," aiat nadu su russu accurziendesi. Su nodu de
omines carrende su cadaletu si fit firmadu, puru, a mesa istrada infra sa domo e su vaporitu; parian pedrifigados. Aio bidu s'omine in su cadaletu pesendesinde, ispidinu e cun su bratzu sullevadu, prus altu de sas palas de sos carradores. "Isperamus chi s'omine chi podet faeddare de amore in zenerale at a agatare unu motivu ispetziale pro passare unu pagu de tempu cun nois," aio nadu. Fio disdignadu meda de su perigulu assurdu de cussa situatzione, comente si esser in balia de cussu fantasma atroce fit unu bisonzu disonorabile. Non intendia unu sonu, ma cun sos binoculos aio bidu su bratzu lanzu distesu a comandu, sa barra de suta muveresi, sos ocros de cuss'apparitzione brillare minatzosamente in cussa conca totu pedde chi s'abbasciaiat cun iscatos ridiculos. Kurtz - Kurtz - chi cheret narrer curzu in tedescu - no? Su nomene fit beru canto totu in vida sua - e in sa morte. Pariat altu sete pes a su nessi. Sa coberta fit illiscighinada a terra e unu corpu fit apparidu pietosu e disisperadu che unu sudariu. Aio notadu sa cascia de su petu agitaresi, sos istincosos de su bratzu banzigare fruschina fruschina. Pariat chi una figura paurosa de morte, burinada in avoriu betzu meda, fit agitende sa manu minatzosa a una zentamine pedrifigada de omines fatos de brunzu offuscadu e risplendidore. L'apo bidu isbambarriare sa bucca - chi li daiat un'aspetu de omine de mala chiza prontu a mandigare cun avididade totu s'aera, totu sa terra e totu sos omines de petu. Una boghe cupa e fiacca m'aiat pissighidu. Deviat essere abboghinende. De botu fit rutu in segus. Su cadaletu aiat fremidu e sos carradores aian leadu cabida perdende s'equilibriu, e casi a su matessi istante aio bidu chi sa calca areste si la fit fuende cun gestas casi impertzetibiles, casi chi su litu chi los aiat catzados fora de improvvisu si los aiat sutzados de nou comente aera ind'unu respiru profundu.
Calchidunu de sos pellegrinos sighende su cadaletu li teniat sos bratzos - duas iscuppetas, un'archibusu
pesante e una carabina lebia - sas virgas de cussu Giove lastimosu. Su diretore si fit chinadu tuturrende e caminende de ladu. L'aian posadu ind'una cabinedda - cun ispatziu suffitziente pro un'istrabunta e una o duas banchitas. L'amus cunsegnadu sa posta tarda, e meda bustas segadas e epistolas abertas fin isparghidas subra su letu. Sas manos debiles isforrojaian fra cussos pabilos. M'aian colpidu cussos ocros de fogu e s'ismarrimentu contenidu de cussu voltu. Non fit petzi s'isfinimentu devidu a s'infermidade. Non creo fit addolidu. S'umbra sua pariat atata e pasada, comente si pro como si fit nutrida de totu sas emotziones.
'Aiat leadu una epistola e, appompiendemi in sos ocros, m'aiat nadu: "So cuntentu." Calincunu li devet aer
iscritu de mene. Custas incumandassiones ispetziales fin benzende a pare un'atera bolta. Su volume de sa boghe chi aiat pronuntziadu chena fadiga, casi chena s'isfortzu de muvere sas laras, m'aiat aturdidu. Sa boghe! sa boghe! Fit gravosa, tronosa, vibrante, ma s'omine non pariat mancu capatze de murmutare. Peró teniat abbastantzia vigore - seguramente artifitziale - chi pro pagu nos aiat fatu fagher una fine mala, comente azis a intendere continente.
'Su diretore fit bintradu chietu; deo so bessidu e isse aiat serradu sa cortina. Su russu, miradu dae sos
pellegrinos in manera curiosa, fit appompiende sa costa. Aio sighidu sa diretzione de s'isguardo sou.
'Si podian bidere figuras murinas in sa distantzia muvendesi veloce, pagu craras contra de s'orulu
immurinadu de sa mata de arvures, e accantu a su flumen, istaian deretas duas figuras bronzinas arrumbadas a lantzas longas, assoliendesi suta unu cappellu bizzarru fatu de pedde randinada, gherrescos e semper ind'una posa che istatua. E dae destra a manca in sa riva allugada fit colada sa visione de una femina areste e bella.
'Andaiat a passu frugale, bestida de pannos cun istriscias e frunzas, caminende sa terra cun fieresa,
tintinnende debilemente e mustrende sos ornamentos vistosos e barbarescos. Teniat sa conca ereta e sa cabigliera a cascu; teniat cambales de latone a s'altesa de sos benujos, guantes de latone chi arrivian a sos cuidos, una mancia purpurina in sos cavanos abbrunzados, e un'infinidade de giunchiglios de perlas de bidru a tuju; bagatellas bizzarras, pungas, donos de majarzos chi teniat pende pende e chi brillaian e tremulaian a onzi passu. Podiat tenner su valore de paritzas sannas de elefante. Fit selvazza e fiera, grandiosa e de chizu areste; cuss'avantzamentu aiat calchi cosa de infaustu e de magestosu. E in sa paghe chi fit falada de botu in cussa terra dolorosa, su territoriu infinidu, su corpu colossale de cussa vida fecunda e misteriosa l'aiat ostada, pensierosa, comente si fit mirende a s'imagine de s'anima sua tenebrosa e ispassionada.
'Fit bennida a fiancu de su vaporitu, si fit firmada e nos aiat abbaidados. S'umbra sua longa como fit
tocchende s'orulu de su canale mannu. Sa cara teniat un'aspetu inferotzidu e tragicu de dolimentu areste e de pena refrenada morigada cun s'apprensione de calchi giuditziu matanosu male accontzadu. Dereta igue nos fit chinnende sentza una mossa, comente nadura selvazza issa e totu, cund'una aera de meditatzione subra de una funtzione inscrutinabile. Unu minutu interu fit coladu apprima de fagher unu passu innantis. Bi fit unu tintinnu a tonu basciu, unu riflessu de metallu grogu, unu dondoliu de cortinas frunzadas, e si fit firmada comente si li fit bennidu un'ataccu de coro. Su zovanu accantu aiat murrunzadu. Sos pellegrinos fin burbutende addaisegus. Sa femina nos aiat abbaidados totu cantos comente si sa vida sua dipendiat dae cuss'allampiada immobile. De colpu aiat abertu sas manos e lampadu sos bratzos subra sa conca, chi pariat tenner unu bisonzu incontrolladu de toccare su chelu; a su matessi tempus sas umbras fruschinas fin giampadas a terra, si fin abbudronadas accantu a su riu, inghiriende su vaporitu ind'unu abbratzu fuscu. Unu silentziu paurosu fit faladu subra de cuss'iscena.
'Si fit boltada lenta, aiat continuadu a caminare sighende sa riva e si fit perdida in sa foresta a manca. Una
bolta sola sos ocros suos nos aian lutzigados in su buju de cussa giungla apprima de disparire.
'"Si nos aiat pedidu de pigare subra creo chi l'aio dadu un'istoccada de archibusu," aiat fatu s'omine
tapuladu de malumore. "Apo postu sa vida mia a riscu totu sas dies pro duas chidas como, pro la tenner fora de domo. Una die fit bintrada e aiat cumintzadu a abeliare che macca pro petzas de istoffa chi aio leadu dae su magasinu pro mi tappulare sa pannamenta. Fio pro nudda galante. Creo fit cussa sa resone ca fit filada dereta dae Kurtz e l'aiat faeddadu airada pro un'ora, puntendemi de tantu in tantu. Non cumprendo sa limba de sa tribu. Pro fortuna mia, creo chi Kurtz fit troppu infermu cussa die pro si-nde affutire, si no fin bistados malannos. Non cumprendo ... No - est troppu pro mene. Bah, su chi est fatu est fatu."
' A su matessi istante aio intesu sa boghe russa de Kurtz dae s'atera parte de sa cortina: "Ponidemi in
salvu! - ponide in salvu su malfilu cherides narrere. Non mi nezzedas. Ponidemi in salvu! Proite mi toccat de bos salvare. Sezis ficchende su nare in sos pianos mios. Oja! Oja! No gai malaidu cantu mi cherides fagher creere. Mind'affuto. Apo a ponner atu a sos pianos mios una die - apo a torrare. Bos apo a mustrare su chi si podet faghere. Bois e sas notziones bostras de pagu contu - bos sezzis ammiscende a sos pianos mios. Apo a torrare. Deo..."
'Su diretore fit bessidu fora. M'aiat onoradu leendemi sutamanu e gighendemi a un'ala. "Est malandadu
meda," aiat fatu. Si creiat netzessitosu de suspirare, ma si fit ismentigadu de istare accoradu cun cunsistentzia. "Amus fatu su chi podiamus pro isse - azis a cumbennere cun megus. Ma nos toccat de ammitere chi su segnor Kurtz at aggravadu sa Cumpagnia prus de l'adjuare. Non podiat contzebire chi su mamentu non fit propitziu pro agire in manera goi poderosa. Atentu, atentu - custu est su printzipiu meu. Devimus istare atentos. Su distretu est serradu pro nois pro un'iscuta de tempus. Penosu! A sa fine su cummertziu at a suffrire. Ammito chi b'est ancora meda avoriu - casi totu fossilisadu. Lu devimus salvare a totu sos costos - ma notade cantu est meschina sa situatzione. - e proite? Ca su metodu est insanu." "Bois," apo nadu chinnende a sa costera, "lu giamades 'metodu insanu'?" "Chena dubbio," m'aiat respostu, airadu. "E bois no?"...
'"Perunu metodu affatu," aio tuturadu apustis de unu paghitzeddu. "Giustu," aiat esultadu isse. "L'aio
previstu. Dimostrat una carentzia totale de zuditziu. Est su dovere meu a fagherelu denotare in sos ambientes pertinentes." "Ah," apo fatu, "Cussu tipu - comente si narat? - su mastru de matones, azis a iscriere unu rapportu interessante de isse." Pro un'iscuta pariat confusu. Creo non apo mai fiagadu un'aera gai vile, e cun sa mente mi fio giradu a sa parte de Kurtz pro unu paghitzeddu de sollievu - tzertamente pro sollievu. "Cun totu penso chi su segnor Kurtz est una persona istraordinaria," aio nadu cun fortza. Li fit faladu unu raju, m'aiat betadu un'allampiadura e aiat nadu a boghe bascia. "Fit," e si-nde fit avviadu. Su tempus de protetzione fit passadu. Mi so agatadu cun Kurtz a sustenner su metodu de su mamentu non propitziu. Non fio cumbinchente! Ebbia! ma a su nessi podia seberare cale incubos mi tennere.
'Prus esatamente mi fio affiancadu a sa nadura selvazza e non a su segnor Kurtz, chi fio convintu fit
passende a mezus vida. Pro un'iscuta mi pariat chi deo puru fio sepultadu in su campusantu estesu pienu de segretos disdignosos. Tenia unu sensu de pesu intolerabile a petorra, su fiagu de sa terra isfusta, sa presentzia invisibile de corrutzione triunfante, s'iscuridade de una note impenetrabile .. Su russu m'aiat appalpadu s'ischina. Fit murmutende e faeddende a limba lada de "frade marineri - non lu podiat cuare - connoschentzia de cosas chi podiat destruire sa reputatzione de su segnor Kurtz." Aio isetadu. Tzertu, pro isse su segnor Kurtz non fit passende a mezus vida. A parere sou su segnor Kurtz fit unu de sos immortales. "Tando!" apo nadu a sa fine, "faeddade. Deo so amigu de su segnor Kurtz - ind'unu tzertu sensu."
'Aiat istabilidu cun meda formalidades chi si non fimus de sa "matessi professione", si fit mantesu su fatu
pro isse e totu, affutendesinde de sas consequentzias. "Teniat su suspetu chi bi fit una malevolentzia ativa contru de isse dae parte de cussos omines biancos chi -" "Azis resone," aio nadu, ammentendemi de una tzerta cunversatzione chi aio intesu. "Su diretore pensat chi bos meritades sa furca." Aiat ammustradu interessamentu a sa sotilesa de sa mente sua chi in printzipiu aio acciapadu curiosa . "At a esser mezus si mic'ando dae inoghe chietu chietu," aiat conclusu lestru. "Non poto fagher prus nudda como pro Kurtz, ca subitu issos an a agatare unu pretestu. Ite los podent firmare? B'est unu campu militare a treghenta mizas de distantzia." "Tando, a abbisu meu," l'aio rispostu, "creo chi devides tuccare como si tenides compares tra sos indigenos de su logu." "A frundidura," fit sa resposta sua. Sunt zente simplota - e deo non bolzo nudda, ischide." Fit restadu ficchidu mossighendesi sas laras, e tando: "Non cherzo chi nudda de dannosu pota capitare a sos biancos inoghe, naduralmente so pensende a sa reputatzione de su segnor Kurtz - e bois sezis unu compare marineri e .." Non bos preoccupedas," aio nadu unu paghitzeddu prus a tardu. "Su creditu de su segnor Kurtz est in manos seguras cun megus." Non isco cantu fio beriteru.
'M'aiat nadu, calende sa boghe, chi fit bistadu Kurtz a cumandare s'ataccu a su vaporitu. "A boltas astiaiat
s'idea chi lu podian catzare fora - eppuru... Non m'intendo de custas cosas. So un'omine semplitze. Creiat de bos asciuconare e chi bo-che fizis avviados - chi bos la fizis accabbada creende chi fit mortu. Non lu podia firmare. Malannu, apo passadu unu mese de aterrimentu." "Totu bene," aio nadu. "Est a su seguru como." "E-e-eja," aiat murmutadu, visibilmente pagu convintu. "Aggrassias," aio nadu; "apo a tenner sos ocros abertos." "Oh, non lu nezedas a nisciunu," m'aiat raccumandadu angustiadu. "Est terribile pro sa reputatzione sua si chiesisiat inoghe -" Apo promitidu discretzione cumpleta cun rigore solenne. "Tenzo una canoa e tres omines nieddos chi mi sunt isetende pagu atesu. Mi che so avviende. Mi podides dare calchi cartuccia Martini-Henry?" 'Podia e bi las apo dadas a sa cua. Fatendemi s'ocritu si fit leadu puru unu pagu de su tabaccu meu. "Tra marineris - concordemente - tabaccu inglesu bonu." Bessende dae sa cabina si fit giradu - "Pro casu tenides unu paju de iscarpas de mi dare?" Aiat asciadu un'anca. "Ostade." Sas solas fin allorigadas a nodu a manera de sandalias, suta sos pes nudos. Apo israighinadu unu paju de botes betzos chi aiat abbaidadu cun meraviza e postu suta su bratzu de manca. Una busciaca (colore ruju biu) fit uffia de cartuccias, dae s'atera (brabu niedda) si fit accerende "S' Inchiesta de Towson", etz., etz. Teniat credentzia de esser bene equipazadu pro un'ultimu abbojament cun su selvazzu. "Ebbia! un'omine chei custu non l'apo a acciappare prus. Si solu l'aiazis intesu retzitare elegias - iscritas dae isse e totu, m'aiat informadu. Elogias!" Aiat lorumadu sos ocros contendemi custas deliscias. "Tzertu m'aiat illarghidu sa mente!" "Adiosu," aio nadu. M'aiat tendidu sa manu e fit isvanidu in sa note. A boltas mi dimando si l'aio connoschidu de a beru - si est mai possibile agatare unu tipu goi istravagante!...
'Cando mi so ischidadu, pustis de mesanote, cuss'avvertimentu mi fit bennidu a conca cund'una punta de
perigulu chi, in cussa note de meda isteddas, pariat abbastantzia reale pro mi-nde fagher ficchire pro mirare a inghiriu. Subra su montiju fit brujende unu fogarone, allughende a tratos unu cuzolu tortu de su fraigu de s'istatzione. Un'agente e una cricchedda de negros armados a dovere, fin fatende sa guardia a s'avoriu; ma in su mesu de sa foresta, lughes rujas chi fin ondulende e chi parian affungaresi e elevaresi dae sa terra, in mesu a una confusione de pilastros nieddu pidigu, mustraian sa positzione esata inue sos ammiradores de su segnor Kurtz faghian una vigilia inchieta. S'iscudere tediosu de unu tamburone aiat umpidu s'aera de sonos affugados e de riverberamentos indurantes. Unu sonu costante e malinconicu de omines cantende, onziunu pro contu sou, ammajaduras bizzarras, fit bessende dae su muraglione piatu e nieddu pidigu de sa foresta, comente una muida de abes chi bessit dae sa colmena, lassendemi una sensatzione assonnida istrana a sos sensos mesu dormidos. Creo de mi esser addormentadu arrumbadu a sa traversa finas a cando unu rimbombu improvvisu de ticchirrios, un'evasione oppressante de delirios postos in guglios, m'aian ischidadu dae un'isturdimentu atontidu. Su sonu si fit interrotu de botu, lassende ispatziu a un'effetu udibile de silentziu calmandore. Casualmente aio abbaidadu intro sa cabina. Bi fit una lughita brujende, ma su segnor Kurtz non fit igue.
'Penso chi aio potidu abboghinare pro s'indignatzione si aia creidu a sos ocros mios. Ma a su cumintzu non
bi creia - sa cosa mi pariat impossibile. Su fatu fit chi fio totu aterridu de cussu fraitu craru e beru, terrore puru e astratu, disunidu dae sas frommas distintas de perigulosidade fisica. Su chi aiat fatu custu sentimentu goi poderosu fit - comente lu poto descriere? - su catzotu morale chi aio retzidu, comente si de improvvisu m'aian lantzadu una cosa de su totu terribile, intollerabile pro sa mente e abborrissiosa pro s'anima. Totu custu fit duradu un'iscampullitu de segundu, e pustis su solitu sensu de perigulu comune e mortale, sa possibilidade de un'ataccu istantaneu e de unu massacru, o una cosa de su genere, chi fit pro accaire, fit calmante e benennida. M'aiat applacadu gai meda chi non aio sonadu s'allarme.
'Bi fit un'agente, abbutonadu intro unu cappotu ulster, chi fit dormende in una cadrea de su ponte a tres
pes dae mene. Sos ticchirrios non l'aian ischidadu e fit rusciende appenedda. L'apo lassadu dormire e so brincadu a sa riva. Non apo traighidu su segnor Kurtz - m'an cumandadu de no lu traighire mai - fit iscritu chi devia esser fidele a s'incubu chi aio preferidu. Cheria affrontare custu problema a sa sola, - e finas oe non cumprendo aite fio gai belosu a partire cun sos ateros sa nieddesa curiosa de cuss'esperientzia.
'Su mamentu chi aio giompidu a sa costera aio notadu una trata in s'erva. M'ammento s'euforia de cando aio
pensadu, "Non podet caminare - est andende a bator'ancas - lu tenzo." S'erva fit isfusta de lentore. Aio caminadu impressidu e a punzos serrados. Creo chi tenia s'idea vaga de lu acciappare e de lu iscudere. Non so seguru. Tenia tzertos pensamentos maccos. Sa filonzana betza cun su batu si fit atzerada a mente e fit sa cosa mancu cherfida in cussu episodiu. Aio bidu pellegrinos a filerina isprutzende piumu a mes'aera cun sos Winchester acchingiados a fiancu. Aio pensadu chi non fio potidu torrare a su vaporitu e mi fio figurende de bivere solu, disarmadu e de benner canu. Mi! - fesserias chei custas. E m'ammento de aer confusu su matzuccare de su tamburu cun cussu de su coro, e fio cuntentu de sa regularidade de cussu ritmu.
'Aio sighidu sa caminera peró - pustis mi fio firmadu a iscultare. Sa note fit totu giara; una distesa prunetina
niedda, brillende de saguna e de lughe istellare inue oggetos nieddos non si muvian. Creia chi addefronte calchi cosa si fit muvende. Istranamente, totu mi pariat tzertu cussa note. Aio lassadu sa caminera e m'apo fatu una currida longa a semitzirculu, (creo fio riende a cuscusina), pro mi ponner de fronte a cussa cosa chi si fit muvende, de cussu muvimentu lebiu - si fit beru chi aio bidu calchi cosa. Fio aggirende Kurtz comente si fit unu giogu de pitzinnos.
'L'aio agatadu, e si non fit bistadu isse a m'intendere accurziendemi, fio potidu ruere subra de isse, ma si-
nde fit pesadu in tempus. Si-nde fit pesadu istrombulende, longu, biaitu che vapore esaladu dae sa terra, e fit vatzilladu appenedda de fronte, affutidu e chietu; mentres addesegus fiamaridas de fogu fin cumparende infra sos arvures, e unu tuturrare de meda boghes, bessian dae sa foresta. L'aio tancadu sa via briscamente; ma solu cando nos fimus imbatidos mi fit parfidu de mi assentare, ca aio bidu su perigulu in sa misura prus bera. Non fit ancora sa fine. E si si fit postu a ticchirriare? Puru si a mala pena podiat istare retu, teniat meda podere in cussa boghe. "Andadeboche, bazzi - cuadebos," aiat nadu a tonu basciu. Mi fio leadu unu fraitu. L'aio dadu un'allampiada. Fimus petzi trinta pes dae su fogu prus accurzu. Una figura niedda si-nde fit ficchida, caminende cun ancadas longas e nieddas, banzighende bratzos longos e nieddos, de traversu e de fronte a su lutzigore. Teniat corros - corros de antilope creo - in conca. Unu majarzu de seguru, o un'istrione: pariat abbastantzia inimigu. "A lu schides ite sezis fatende?" aio burbutadu. "Perfetamente," m'aiat rispostu, asciende su tonu pro cuss' unica paraula: mi pariat atesu, eppuru fragassosu, comente una randinada amplificada dae unu megafonu. Si faghet burdellu semus fritos, aio pensadu. Tzertamente custu non fit su mamentu pro si leare a iscatzotadas, finas si tenia disizu de li dare unu banzu a cuss'Umbra - custa cosa tormentada e perdularia. "Azis a finire in ora broccula," aio nadu - "azis a finire male." De tantu in tantu unu bennit cund'unu lumene de ispiratzione, bazzi. Deo apo nadu cosas giustas, ma isse non podiat esseresi perdidu chena isperantzia prus de como, como chi su fundale de s'intimidade nostra fit casi fraigada - pro resistere - pro resistere - finas a sa fine - e addaibois'
'"Tenia pianos mannos," aiat burbutadu dubbiosu. "Eja," aio nadu; "ma si torrades a ticchirriare bos
fragasso sa conca cun -" Non si podiat agatare una pedra o unu fuste igue. "Bos apo a ponner sas gangullitas a tuju," mi fio correggidu. "Fio pro fagher cosas mannas," aiat supplicadu cun boghe agganida, cund'unu tonu de dolimentu chi m'aiat titiadu su sambene. "Ma como, pro custu birbante -" "Su sutzessu bostru in Europa est garantidu," aio affirmadu firmu. Non lu cheria gangullitare, cumprendide - e beru fit chi non mi podiat essere de manc'una utilidade de funtzione pratica. Aio tentadu de iscontzare su malocru - su malocru illimbadu e grave de sa nadura selvazza - chi lu pariat atontire finas a su coro sentza piedade, dae s'ischidaresi de sos istintos disumanos olvidados, dae sa memoria de sas passiones gratificadas e monstruosas. Custu a sa sola, mi fio convintu, l'aiat gitu a s'orulu de sa foresta, a su boscu, a su lugore de sas undas de fogu, su matzuccare de sos timpanos, su sonu malinconicu de incantesimu istravagante; custu a sa sola aiat postu in ingannu s'ispiritu sou criminale avinche de sa frontera de sas bramas permitidas. E, non cumprendides, su terrore de cussa postura non fit de retzire una matzucca a conca - puru si tenia pensamentu vividu de cussa possibilidade - ma in custu, chi mi toccaiat de cumbinchere unu essere chi non cumprendiat appellos in nomene de nudda. Mi toccaiat, comente faghian sos negros, de lu invocare - isse e totu - su degradamentu sou totu esaltadu e increibile. Bi fit nudda suta o subra de isse, e custu lu ischia bene. Si fit liberadu de sos grigliones de sa terra. Ancu si lu leet su diaulu! Aiat fatu a biculos sa terra a faladas de pes. Fit solu, e deo de fronte non ischia si fio ataccadu a su terrenu o bolende in chelu. Bos apo nadu su chi nos semus narados - ripetende sas frases fentomadas - ma cun cale benefitziu? Fin paraulas de pagu contu - sonos comunes e familiares chi si poden intendere onzi die. E cun custu? Addaisegus tenian, a parere meu, unu suzzerimentu monstruosu de paraulas intesas in su sonnu, de frases narradas in sos incubos. Anima! Si calincunu podet narrer de aer batagliadu cun s'anima, so deo. E non fio brighende cund'unu maccu arrappiante. Creidelu o no, sa mente sua fit crara perfeta - direta printzipalmente a isse e totu cund'unu vigore monstruosu, eppuru trasparente; e igue fit sa sola possibilidade chi tenia - a parte, pro fortza, de lu bocchire chena bi pensare duas bias, chi non fit un'idea bona dadu chi podiat fagher una baraunda. Ma s'anima sua fit macca abbengada. Sola in cussu logu selvazzu, si fit abbaidada intro e, perdeu, bos lu naro, aiat perdidu sa bussola. Mi toccaiat - tzertu pro sos peccados mios - de supportare su tormentu e mi abbaidare intro deo puru. No giru de paraulas podiat essere prus dannosu a sa creentzia de unu in s'umanidade che s'ultima abertura sua de sintzeridade. Fit batagliendesi issa e totu. Lu bidia - lu intendia. Aio bidu su misteru inesplicabile de un'anima chi non si podiat controllare, chi non connoschiat fide o fraitu, eppuru si fit gherrende tzegamente issa e totu. Aio mantesu sa calma abbastantzia bene, ma cando a sa fine si fit isterruiadu in su divanu, mi so asciutadu sos membos, e a su matessi tempus sas ancas mi fin trimulende comente si aio appena carradu mesa tonnellada a palas falende cussa caladorza. Ma l'aiat sustenidu e bastat, su bratzu isminunchidu serradu a giru de su tuju - e non pesaiat prus de unu pitzinnu.
'Cando no-che fimus avviados su cras a mesudie, sa folla a s'atera ala de su muru de arvures, chi tenia
conscia intro a tot'oras, fit iscurrida un'atera bolta fora de su buscu, aiat umpidu sa riva, aiat cobertu su pendiu cun meda corpos mudos, colore de su brunzu, ammatanados e tremulidos. Aio abertu su vapore, pustis aio pilotadu sighende su corsu de s'abba; duamiza ocros aian sighidu s'isvilupparesi de s'isprutzare, su tzoccare, de cussu demoniu de riu inferotzidu, isdobbende s'abba cun sa coa furiosa e esalende fumu nieddu in chelu. De fronte, in primera fila, sighende sa costera, tres omines impiastrados de terra purpurina dae conca a pes, andaian paonazzendesi sentza pasu. Cando fimus arrividos a cameddu, tenian su riu de petu, aian isdobbadu sos pes, chinadu sas concas corrudas, esibidu sos corpos iscarlatos; aian agitadu a sa diretzione de su riu indiaminadu unu matzu de plumas nieddas, una pedde desolada cund'una coa pende pende - una cosa chi pariat una tzucca sicca; Periodicamente los podiamus intendere abboghinare umpare filos de vucabulos curiosos, diversos dae calesiat sonu de calunca limbazu umanu; e sa ciacciara rumorosa de sa zente, firmadasi de botu, fit che sa risposta a calchi litania de su demoniu. 'Aiamus carrare Kurtz intro de sa cabina de su timoneri ca igue fit prus ariosu. Isterruiadu subra su divanu, teniat sos ocros appompiados a sa gelosia de su balcone abertu. Bi fit unu molinare in sa massa de formas umanas, e sa femina cun su cascu in conca e sos chizos blavos rossiccio si fit affritada a s'orulu de sa currente. Aiat asciadu sas manos, ticchirriadu calchi cosa, e cussa zentaza selvazza si fit unida a cussu abboghinamentu comente unu coro de raunzas, a boghes articuladas, fruschinas e isfiadadas.
'"Lu cumprendides custu?" aio preguntadu.
'Isse sighiat a abbaidare de fiancu cun ocros fieros e nostalgicos, cundun'espressione miscia de angustia e
odiu. Non aiat rispostu, ma aio bidu unu sorrisu, unu sorrisu de significadu indefinibile, mostraresi in sas laras biaitas chi, un'atimu prus a tardu, si fin serradas convulsamente. "Comente no?" aiat fatu allentu, catarrosu, comente si una fortza de un'ateru mundu li fit boghende fora sas paraulas.
'Aio tiradu sa cordita de sa sirena ca aio bidu sos pellegrinos in su ponte bogare sos archibusos cund'una
espressione de chi est antitzipende unu divertimentu ismisuradu. A cussu frusciu improvvisu fit sighida una mossa de terrore totale de cussa massa de corpos intrappulados. "No! non los asciuconedas," aiat ticchirriadu unu isconsoladu dae su ponte. Deo aio sonadu sa sirena meda boltas. Si fin isparghidos dae una parte a s'atera, aian fatu brincos, si fin imbenujados, aian deviadu, aian evitadu su terrore bolante de su sonu. Sos tres omines purpurinos si fin imbruscinados in sa riva, faccia a terra, e parian mortos. Petzi sa femina, barbaresca e fiera, non aiat fatu unu murighinzu, ma aiat abertu penosamente sos bratzos nudos a nois, subra su brillantare de su riu moriscu.
'E pustis cussa cricca idiota subra de su ponte aiat cumintzadu su divertimentu, e deo podia bidere petzi
fumu.
'Sa currente morisca fluiat rapida fora de su coro de s'iscuridade, trazzendenos prus a giosso a su mare,
duas boltas prus lestra de cando fimus pighende, e sa vida de Kurtz fit fluende lestra issa puru, fuende, fuende fora de su coro sou e intro su mare de su tempus perenne. Su diretore fit calmu meda, non fit ansiosu de nudda como, nos aiat atzetadu cund'unu isguardu completu e satisfadu: sa "fatzenda" si fit deliberada bene. Su mamentu si fit accurziende cando mi devian lassare appartadu dae sa festa de su "metodu corrotu". Sos pellegrinos mi fin contru. Deo fio, tantu pro narrere, dae sa parte de sos mortos. Ite istrambu comente aio atzetadu subitu custa relatzione imprevista, custa colletzione de incubos dadumilos a fortza in sa terra tenebrosa invasa dae custos ispiritos malignos, taccagnos e avidos.
'Kurtz aiat intauladu unu discorsu. Una boghe! una boghe! aiat sonadu fundu finas a sa fine. Fit
subravissuda a sa fortza sua pro costuire, cund'una pija de eloquentzia, s'iscuridade malaccontza de su coro. Eja! aiat matanadu! matanadu! Sos residuos istracos de su cherveddu como fin ispiridados de figuras umbrosas - figuras de azu e de gloria inghiriende cun riverentzia s'abilidade sua eterna, nobile e grandiosa. Su destinu meu, s'istatzione mia, sa carriera mia, sas ideas mias - custas fin sas materias de sos pagos faeddos suos de sentimentos altos. S'umbra de su prototipu de Kurtz fit frequentende su corcadorzu de cussu ipocrita boidu, chi fit destinadu a essere occultadu in sas budellas de sa terra primordiale. Ma ambos duos, s'amore indiaminadu e s'astiu ispiridadu pro sos segretos chi aiat penetradu, fin atzuffendesi pro cussu possidimentu de cuss'anima garriga de emotziones primitivas, avida de gloria disonesta, de distintzione falsa, de totu sas apparentzias de su sutzessu e de su podere.
'A boltas fit infimamente infantile. Isperaiat de essere acclamadu dae sos res in calchi istatzione de sos
trenos a sa torrada dae Neddube, inue fit intentzionadu a faghere cosas mannas. "Mostradeli chi azis una cosa chi bos fatat ganare meda, e tando non b'an a essere limites a sas riconnoschentzias pro su chi azis cumplidu," creiat. "Tzertu, devides dare contu a sos motivos - sos motivos giustos - dognora." Sos tragitos navigabiles longos parian unu che s'ateru, sas curvas tediosas fin totu che pare, illiscinaian a costazu de su vaporitu cund'una infinidade de arvures chentenarias, abbaidende chietos custu frammentu ludosu de un'ateru mundu, s'ispiradore de cambiamentu, de conquista, de commertzu, de massacros, de beneitziones. Aio appompiadu a deretu - manuvrende. "Serrade sos balcones," aiat nadu Kurtz una die; "Non lu poto abbaidare custu." L'aio accuntentadu. Bi fit unu silentziu. "Ballas, una die t'apo a tirare su tuju!" aiat abboghinadu a su selvazzu invisibile.
'Su motore si fit guastadu - comente mi fio ispetende - e nos semus deppidos firmare a sa conca de un'isola
pro l'accontzare. Custu bistentamentu fit sa prima cosa chi aiat truncadu sa confidentzia de Kurtz. Una die m'aiat dadu un'imboligu de cartas e una fotografia - ligados umpare cund'unu latzu de botes. "Tenidelu bois pro contu meu," aiat nadu. "Custu maccu dannadu" (cheriat narrere su diretore) "est capatze de forroiare in sas cosas mias cando non so abbaidende." Passadu mesudie l'aio visitadu un'atera bolta. Fit isterruiadu a mata a chelu e a ocros serrados; deo mi fio allargadu in puntas de pes, ma l'aio intesu burbutare: "Bie giustamente, mori, mori..." Mi so firmadu a l'iscultare, ma ete. Pro casu fit isponende unu discursu in su sonnu? o fit unu bicculeddu de una frase pro unu zornale? Aiat iscritu pro sos zornales e lu cheriat torrare a faghere, "pro su promulgamentu de sas ideas mias. Est unu dovere."
'S'iscuridade sua fit impenetrabile. L'aio chinnidu comente unu chinnit suta a un'omine chi est distesu in su
fundu de unu fossu inue non bi toccat mai sole. Ma non podia istare igue a longu, ca fio aggiuende su macchinista a segare sos tzilindros chi fin butiende, a ritzare s'asta de collegamentu atortigada, e cosas de custu tipu. Fio bivende ind'unu muntonarzu de ruinzu, limadura, dados, bullones, giaes, marteddos, trabanos a criccu - cosas chi detesto ca agato troppu cumplicadas. Deo mi fio occupende de unu furragheddu chi teniamus in sa nae; fio matanende istracu ind'unu muntone de ferru betzu ischifosu - si sas ancas non fin troppu debile pro bistare ficchidu.
'Unu sero, intrende cund'una lumera, mi fio aterridu cando l'aio intesu narrere tremulende unu pagu, "So
isterrujadu inoghe a s'iscuru isetende de mil'accabbare." Sa lughe fit a unu pe dae sa cara sua. Mi fio isfortzadu a murrunzare, "Bazzi bae, chi non est beru!" e mi so firmadu igue comente si fio pedrifigadu.
'Mai aio bidu prima cambiamentos chi li fin capitados in faccia, e ispero chi non los apo a bidere prus. Non
fio commossu. Mi sentia ammajarzadu. Fit comente si unu velu fit abbertu canna canna. Aio bidu in cussa cara biaita un'espressione de orgogliu malinconicu de podere crudele, de terrore vile - de unu disisperu intensu e chena isperantzia. Podiat essere chi fit bivende sa vida sua un'atera bolta in totu sas particularidades de disizu, sedutzione, e chi si fit arresu a cuss'istante supremu de connoschentzia totale? Aiat murrunzadu cund'unu sussurru a calchi immagine, a calchi visione - aiat ticchirriadu duas bias, unu ticchirriu chi non fit prus forte de s'alitu -
'"Su terrore! Su terrore!"
'Aio istudadu sa lumera e fio bessidu dae sa cabina. Sos pellegrinos fin chenende in sa mensa e deo mi so
setzidu de fronte a su diretore chi aiat asciadu sos ocros pro mi dare un'allampiada inquisidora; non b'apo fatu contu. Tando si fit arrumbadu a s'ischina de sa cadrea, calmu e cund'unu sorrisu pro cuare sa cantidade manna de s'ignobilidade sua. Una nuola persistente de muschitas fin bolatzende subra sa zimboinedda, sa tiaza, sas manos e sas caras. De improvvisu su piccioccu de su diretore aiat isporghidu isfacciadamente sa conca a s'intrada e aiat nadu a tonu de dispretzu duru -
'"Su segnor Kurtz - isse mortu."
'Totu sos pellegrinos si fin pesados pro andare a bidere. Deo non mi fio mossu e aio continuadu a
mandigare. Creo de essere bistadu zuigadu comente unu insensitivu astiosu. Peró non aio mandigadu meda. Igue bi fit una zimboinedda - lughe, cumprendide - e fora fit nieddu pidigu. Non mi fio accurziadu prus a cuss'omine istraordinariu chi aiat pronuntziadu sa sententzia a sas avventuras de s'anima sua in custu mundu. Sa boghe si fit cagliada. Ite ateru fit capitadu? Tzertu, aio notadu chi su cras sos pellegrinos aian interradu una cosa intro de unu poju fangudu.
E pro pagu non aian postu suta terra a mene puru.
'Comente si siat, non mi fio unidu a Kurtz. Propriu no. So restadu a sognare cuss'incubu finas a sa fine e a
ammustrare sa fideltade mia un'atera bolta. Destinu. Su Destinu meu! Assia a buffonada sa vida chi est - cuss'accontzamentu arcanu de logica disumana pro unu motivu chena iscopu. Su chi si fit potidu ganare de totu custu fit su connoscheresi unu paghitu mezus - ma troppu tardu - una binnenna de pentimentos chi non si poden prus calmare. Aio lotadu cun sa morte. Su giogu fit gai tediosu chi non bos podide mancu imaginare. Si faghet ind'unu logu murru deffusu, cun nudda suta, nudda a inghiriu, chena ispetadores, chera clamore, chena gloria, chena disizu mannu de binchere, chena sa pauría manna de perdere, ind-un'ambiente malsanu de dubbiu rilassadu, chena creentzia in bois e totu e tantu mancu in s'avversariu. Si custa est sa forma de sabiesa suprema, tando sa vida est prus complicada de cantu paritzos de nois an a pensare. Aggiummai aio leadu s'ultima opportunidade de narrere s'opinione mia, ma aio notadu cun abbatimentu chi forsis tenia nudda de narrare. Custa est sa resone ca penso chi Kurtz fit un'omine istraordinariu. Si teniat unu pensamentu, lu naraiat. Dadu chi deo puru casi casi mi l'aiat accabbada, cumprendo mezus s'intentzione de cuss'appompiada, chi non podiat bidere su fogu de sa lumera, ma fit isbambarriada a su puntu chi podiat imbratzare totu s'universu, iscavende su tantu pro intrare in totu sos coros chi palpitant in s'iscuridade. Aiat concluidu - aiat zuigadu. "Su terrore!" Fit un'omine istraordinariu. Tzertu custa fit s'espressione de un'ispecie de creentzia; teniat sintzeridade, teniat cumbinchimentu, teniat una nota reverberosa de rebellione in su tuturru, teniat s'aspetu miseru de una veridade bida appenedda - s'ammisciadura istravagante de disizu e de astiu. E non est s'etzessu meu chi m'ammento mezus - un'isfundu chijinadu sentza forma umpidu de dolore fisicu, e un'astiu disatentu pro s'isvanimentu de totu sas cosas - puru de custu dolore. No! est s'etzessu sou chi paret aio bividu. Beru, isse aiat fatu s'ultimu passu, aiat esaladu s'ispiritu, mentres deo mi so tennidu a su seguru. E a abbisu meu, custa est sa differentzia; creo chi totu sa sabiesa, sa veridade e s'onestade sunt cuntzentradas a unu solu istante inue passamus a mezzus vida. Creo! Ispero chi custu resumen non siat bessidu comente astiu disatentu. Mezus su ticchirriu sou - meda mezus. Fit un'assertzione, unu triunfu morale, costada meda isconfitas, fraitos e satisfatziones abominevoles. Ma ite triunfu chi fit! Custa est sa resone de sa lealidade mia a Kurtz finas a sa fine, e pustis, cando meda tempus innantis aio intesu un'atera bolta, non sa boghe sua, ma s'eco de sa eloquentzia magnifica sua isbarriadamila dae un'anima lugorosa e immaculada che un'iscogliu de cristallu.
'No, non m'aian occultadu, puru si bi fit unu periodu coladu chi m'ammento ammisciu appare cun meraviza
tremulosa, comente unu caminu de calchi mundu fantasticu chi non aiat isperantzia o disizu. Fio torradu a sa tzidade de sos mortos, iscocciadu de bidere sa zente impressida in sas camineras furendesi unu pagu de dinari unu cun s'ateru, mandighende cun ingordigia cussu mandigu ischifosu, buffendesi cussa birra pudida, fatende sognos istupidos e pagu importantes. S'imponian a sos pensamentos mios. Fin istranzos chi finghian de connoschere sa vida, ca fio tzertu chi non podian ischire su chi ischio deo. Sa passientzia issoro, tipica de sa zente comune chi sic'andat a sos fatos issoro certos de sa seguridade perfeta, mi disgraunzaiat comente s'esibitzione nonstruosa de su macchimine a sa faccia de su perigulu chi non podet cumprendere. Non tenia mancu su disizu de los imparare, e mi toccaiat de mi frenare pro non li riere in faccia, goi pienos a cuccuru de importantzia buccalota. Devia atzetare chi tando fio malaccontzu. Andaia istrombula in sas carrelas - tenia affares de isbrigare - riende a mala gana cun zente de rispetu. Como lu ammito chi su comportamentu meu fit imperdonabile, ma tando sa frebba fit casi semper alta. Tia mia cara chi intentaiat a mi "sanare sas fortzas," non podiat cumprendere. Non fin sas fortzas mias chi teniat bisonzu de sanamentu, ma fit s'imaginatzione chi cheriat acchietamentu. Tenia ancora s'imboligu de cartas chi m'aiat lassadu Kurtz, non ischende ite mi-nde faghere. Mamma sua fit morta dae pagu, assistida, m'aian nadu, dae su Destinadu. Un'omine galante, cun maneras de uffitziale e espijitos a montadura de oro, fit bennidu una die a mi questionare, fatende giros apprima, garbadamente ponzendemi presse prus innantis, nerzendemi ite cheriat giamare cussos "documentos". Fio insuspetidu ca aio apidu duas brigas cun su diretore incuddae fora. Mi fio rifiutadu de li lassare nemmancu su bicculu prus minore de cuss'imboligu, e apo fatu su matessi cun s'omine ispijitadu. A sa fine si fit fatu nieddu dae su fele, e buddende de furia aiat argumentadu chi sa Cumpagnia teniat sos deretos de totu sas informatziones de sos "territorios" suos. E aiat continuadu, "sa connoschentzia de su segnor Kurtz subra de cussos territorios inesplorados deviat esser netzessariamente particolare e estesa - consideradas sas capatzidades suas vastas e sas tzircumstantzias pessimas inue l'aian postu: pro cussu -" L'aio impromitidu chi sa connoschentzia de su segnor Kurtz, mancari vasta, non podiat aer calincunu impatu subra sos problemas de cummertziu e de amministratzione. Pustis aiat invocadu su nomene de sa scientzia. "Non podiat essere ateru che una perdida incalculabile si..." etz., etz. L'aio offridu su rapportu de sas "Oppressiones de sos Costumen Selvazzos", cun s'addenda segada. L'aiat leadu lestru, ma aiat finidu fiaghendelu cund'una aera de disdignu. "Custu non est su chi nos toccat de deretu," aiat cummentadu. "Non bos ispetedas nudda de prus," aio nadu, "bi sunt petzi literas personales." Si-che fit avviadu minatzende calchi protzedimentu legale, e non l'apo bidu prus; ma un'ateru omine, nerzendemi de essere fradile de Kurtz, si fit presentadu duas dies prus a tardu, e cheriat ischire totu sos particulares de sos ultimos momentos de sa vida de su parente sou istimadu. M'aiat nadu chi Kurtz fit subra de totu unu filarmonicu abberu bonu. "Teniat su potentziale de una fama immensa," aiat fatu s'omine, chi fit un'organista, creo, cun pilos murros e floscios chi li falaian a su colletu de su cappotu manciadu. Non tenia motivu de dubitare sas paraulas suas; e fintzas como non isco ancora cale fit sa professione de Kurtz, si nde teniat unu - cale fit su talentu prus mannu chi teniat. Fio convintu chi fit unu pintore chi iscriiat pro sos zornales, o unu coronista chi ischiat pinturare - mancu su fradile (chi aiat usadu rapé in cuss'intervista), lu ischiat cun tzertesa. Fit unu geniu universale - a cussu puntu fio de accordu cun cussu betzigheddu, chi pustis si fit suladu su nare burdellosamente ind'unu mucaloru de codone, e si-che fit avviadu in agitamentu freneticu, carrende paritzas epistolas de famiza e memorandos de pagu contu. Pro ultimu fit bennidu unu coronista chi cheriat connoschere calchi cosa subra su destinu de cussu collega istimadu'. A abbisu sou sa dotrina de Kurtz deviat essere sa politica "dae sa parte de so populu". Teniat chizi jobada a pilos longos, pilos crispos e segados curzu, unu monocolu de bidru ligadu a un'istriscia larga de tessidu, e, aberzendesi, m'aiat cunfessadu su parere sou chi, a narrer su beru, Kurtz non fit bonu a iscriere mancu appenedda - "ma banziga!, cuss'omine ischiat faeddare bene. Podiat animare meda zente. Teniat fide - cumprendide? - teniat fide. Si podiat cumbinchere isse e totu de calunca cosa - calunca. Podiat essere su ghiadore perfetu de unu partidu estremu." "Cale partidu?" aio preguntadu. "Unu partidu calesiat," aiat respostu cussu. "Fit unu - unu - estremista." Non la pensaia goi? Aio affirmadu. Ischia deo, m'aiat preguntadu cun curiosidade improvvisa, "ite fit su chi l'aiat accansadu a tuccare incuddae fora?" "Emmo," aio nadu, e gai l'aio dadu cussu Rapportu fentomadu pro lu promulgare, si lu riteniat opportunu. Isse l'aiat abbaidadu in presse, murrunzende totu su tempus; aiat detzisu chi "andaiat bene", e si-nde fit bessidu cun su botinu.
'A sa fine fio rimastu cund'unu imboligheddu de literas e su ritratu de sa pisedda. M'aiat colpidu sa bellesa
sua - intendo narrere chi aiat un'espressione bellita. Lu isco chi giogos de lughe poden piantare faulas, eppuru si podiat creere chi calesiat manipulatzione de lughe e de postura podiat presentare su tonu delicadu de veridade subra cussos particulares. Pariat pronta a bos iscultare sentza timidesa mentale, sentza suspetu, sentza unu pensamentu pro issa e totu. Aio detzisu de bi andare e de le dare su ritratu e sas literas. Curiosidade? Emmo, e mancari calchi ateru sentimentu. Totu su chi apparteniat a Kurtz fit passadu in manos anzenas: s'anima, s'istatzione, sos pianos, s'avoriu, sa carriera. Su chi fit rimastu fin su regordu e su Destinadu de isse - chi cheria lassare a su passadu, in calchi modu - dare de persone totu su chi bi fit de isse cun megus a cuss'obliu chi est s'ultima paraula de su destinu nostru comune. Non mi iscujo de nudda. Non tenia intesa crara de su chi cheria de a beru. Forsis fit un'impulsu de fideltade inconscia o sa satisfassione de unu de cussos bisonzos ironicos chi si cuat furtivu in sos fatos de s'esistentzia umana. Non isco. Non lu cumprendia. Ma bi so andato.
'Creia chi s'ammentu de isse fit comente sos ateros de sos mortos chi intran in sa mente de onzi omine -
un'impressione vaga in su cherveddu de umbras ruta igue in su viazzu lestru e finale sou; ma de petu a su portale mannu e massicciu, in mesu a sas domos altas de una carrela immobile e dignitosa che sa caminera nita de unu campu santu, mi fit bennida una visione de isse in su cadaletu, isbambarriende sa bucca comente si si cheriat faghere un'abbuddada de sa terra cun totu s'umanidade. Aiat bividu innantis de mene, aiat bividu cantu aiat potidu - un'umbra famida donz'ora de apparentzias isplendentes, de realidades asciuconosas; un'umbra prus niedda de s'umbra de sa note, e cun pannamenta nobile in sos sulcos de eloquentzia grandiosa. Sa visione pariat intrare sa domo cun megus - su cadaletu, sos carradores imaginarios, sa folla de adoradores ubbidientes, su buju de sa foresta, s'istintiddare de su riu infra sos inghiriotulos melmosos, sos batitos de tamburos, de sonu regulare e mudu che sos palpitos de su coro - su coro de un'iscuridade triunfadora. Fit unu mamentu de vitoria pro sa nadura selvazza, una fortza invasiva e binditosa chi, a abbisu meu, devia truvare addaisegus a sa sola pro salvare un'atera anima. E s'ammentu de su chi aio intesu narrere dae isse in cussu logu atesu, cun sas formas corrudas morighende addaisegus, in su lugore de sos fogos, intras sos litos passientziosos, cussas frases segadas mi fin torradas a mente, las aio intesas in cussa simplitzidade infausta e orribile. M'ammento su pedire sou vile, sas minatzas viles suas, sa misura colossale de sos disizos suos prus bascios, s'ispilorceria, su tormentu, s'angustia tempestosa de s'amima sua. E prus innantis mi pariat de bidere su modu de essere sou controlladu e languidu, cando aiat nadu una die, "Custu muntone de avoriu mi apartenit a beru. Sa Cumpagnia non l'at pagadu. L'apo coglidu a sa sola a arriscu mannu personale. Tenzo paura chi an a narrere chi est issoro. Bah! Custa est una situatzione diffitzile. Ite creides chi mi toccat de faghere - resistere? Oh! Bolzo petzi giustissia." ... Cheriat solu giustissia - solu giustissia. Aio sonadu su campaneddu a fiancu de una gianna de moganu de su segundu pianu, e comente fio isetende, isse pariat chi mi fit appompiende dae su bidru de sa gianna a mesu cunventu - appompiendemi cund'una mirada longa e estesa, abbratzende, dannende, astiende totu s'universu. Mi pariat de intendere su ticchirriu sussurradu, "Su terrore! Su terrore!"
'A s'interinadorzu mi so agatadu isetende ind'una sala alta cun tres balcones altos dae su pamentu a su
chilirasu chi parian tres colunnas fatas de lugore. 'Sos pes tonchinos de oro e su insegus de sos mobiles lutzigaian de curvas indistintas. Sa tziminea alta de marmaru teniat una bianchesa belada e un'aspetu monumentale. Unu pianoforte si-nd'istaiat maestosu ind'unu cuzolu; cund'unu lutzigore foscu subra de sas superfitzes piatas comente unu sarcofagu malinconicu e illustriadu. Una gianna manna si fit aberta - serrada. Mi so ficchidu.
'Si fit accurziada a me bestida de nieddu, cun sa conca biaita, gallezende in s'iscurigore. Giughiat su lutu. Fit
coladu prus de un'annu dae sa morte de isse, prus de un'annu dae cando aiat intesu cussa lenda mala. Pariat chi s'aiat a ammentare e a condolere pro totu su tempus benidore. Aiat postu sas manos mias in sas suas e aiat murmutadu, "M'an nadu chi fizis benzende." Aio bidu chi non fit meda zovine - cherzo narrere non fit prus una pitzinnedda. Teniat sa capatzidade madura de fideltade, de creentzia, de dolimentu. Sa sala pariat fatasi prus fusca, comente si sa lughe accorada de cussu chelu cobertu si fit rifugiada in sa fronte sua. Custos pilos craros, custa cara biaita, custu chizu incontaminadu, parian arrodiados dae un'alone chijinatu dae inue sos ocros nieddos m'abbaidaian. Cussa mirada fit sintzera, profunda, segura e confidente. Gighiat sa testa accorada comente si fit fiera de cuss'accoramentu, comente si fit nende, deo - deo sola isco su modu de lu pianghere comente si meritat. Ma cando l'aio tesu sa manu, un'aspetu desoladu e terribile l'aiat veladu sa cara gai chi aio pertzepidu chi fit una de cussas creaduras chi non sunt giogu de su Tempus. Pro isse fit mortu petzi deris. E, perdeu, cussu pertzepimentu fit gai poderosu chi a me puru pariat chi fit mortu deris - ite naro, custu minutu, aio bidu isse e issa in su matessi istante - sa morte de isse e su dolimentu de issa - aio bidu s'accoramentaresi de issa a su matessi atimu de sa morte de isse. Cumprendide? Los aio bidos umpare - los aio intesos umpare. Cund'una lena profunda m'aiat nadu, "apo subrabividu," cando sas orijas atentas mias parian intendere distintamente, misciu a pare cun su tonu de dolimentu disisperantziadu, su tuturru giuditziosu de sa cundanna eterna de isse. Mi fio preguntadu ite bi fio fatende igue, cund'una sensatzione de panicu in coro comente si fio rutu ind'unu logu fatu de misteros crudeles e assurdos chi non poden esser bidos dae s'ispecie umana. M'aiat mostradu una cadrea. Nos fimus setzidos. Cun garbu aio posadu sas literas subra sa banca, e issa b'aiat postu sa manu subra ... "Bois lu connoschiades bene," aiat murmutadu pustis de unu mamentu de lamentu chietu.
'"S'intimidade ammadurat lestra igue," aio nadu. "Lu connoschia comente un'omine podet connoschere
un'ateru."
'"Teniades ammiratzione pro isse," aiat preguntadu. "Non si podet connoscherelu e non ammirarelu. O no?"
'"Fit un'omine istraordinariu," aio nadu nervosu. Pustis, de fronte a s'allampadura de cussu isguardu
piaghevole, chi pariat pedire de prus dae sa bucca mia, aio continuadu: "Non fit possibile a non lu -"
'"Amare, " aiat cumpletadu in presse, cagliendemi a sa muda e umpiendemi de timoría. "Beru! beru! Ma
cando pensades chi niune lu connoschiat mezus de mene! Tenia sa confidentzia sua prus intima. Lu connoschia mezus de totu."
"Bois lu connoschiades mezus de totu," aio iteradu. E mancari fit beru. Ma pustis de onziuna paraula
faeddada, s'istantzia si fit fatende prus iscura, e solu sa fronte, allissada e candida, istaiat allughida dae sa lughe semper atzesa de fide e de amore eternu.
'"Bois li fizzis amigu," aiat prosighidu. "S'amigu sou," aiat ripitidu a boghe unu paghitzeddu prus alta.
"Devide esser, si bos at dadu custu pro lu dare a mene. Sento chi mi poto fidare de bois - e ebbia! Bos lu cherzo narrere. Devides ischire - bois chi azis intesu sas ultimas paraulas suas - chi so bistada digna de isse ...Non est orgogliu. Eja! So fiera chi l'apo cumpresu mezus de totu cantos in custu mondu - mi l'at nadu isse e totu. E dae cando mama sua est morta non tenzo prus niune - niune - pro - pro-"
'Fio iscultende. S'iscuridade si fit fata prus funda. Non fio mancu tzertu chi isse m'aiat dadu s'imbolgu
giustu. Tenzo su suspetu chi mi cheriat dare un'ateru imboligu chi su diretore fit pompiende cun atentzione a lughe de zimboinedda apustis chi fit ispiradu. E sa pisedda faeddaiat, calmendesi su dolu in sa tzertesa de sa compassione mia; faeddaiat cun sa gana de omines sididos. M'aian nadu chi s'affidu cun Kurtz non fit cherfidu dae sa famiza sua. Non fit accumbenientzadu abbastantzia, o calchi cosa de su zenere. E tzertamente non ischia si non fit bistadu un'iscurigadu totu sa vida sua. A bias m'aiat indicadu chi fit s'impatzientzia sua de esser semper a s'asciutu chi l'aiat convintu a si la tuccare incuddae fora.
'"...Chi non est bistadu amigu sou pustis de l'aer intesu arresonare?" issa fit nerzende. "Podiat trazare
omines leende su mezus de issoro." M'aiat chinnidu cun intensidade. "Est su donu de sos balentes," aiat prosighidu, e su sonu basciu de sa boghe pariat accompanzadu dae sos ateros sonos, prus arcanos, melanconicos, e lamentosos, chi aio mai iscucciadu - su brotare de su riu, su tuturrare de sos arveres iscutinados dae su bentu, su burbutare de sa zente, su sonu surdu de paraulas istranzas abboghinadas dae atesu, su sussurru de una boghe faeddende dae s'avinche de s'iscuridade eterna. " Ma l'azis iscultadu! Bois ischides!" aiat abboghinadu lamentosa.
'"Lu isco," aio nadu cund'una cosa chi pariat disisperamentu in su coro, ma chinende sa conca de fronte a
sa fide chi teniat intro, de fronte a s'illusione grandiosa e liberadora chi brillaiat de una lughe infausta in s'iscuridade, in s'iscuridade binchidora inue non la podia defendere - inue non mi podia defendere mancu deo.
'"Assia a perdida pro mene - pro totu!" si fit correzzida cun generosidade maestosa; pustis aiat azzuntu
cund'unu sussurru, "A su mundu." A s'ultima lughita de su crepusculu podia bidere s'istintiddare de sos ocros umpidos de lagrimas - de lagrimas chi non cherian falare.
'"So bistada meda cuntenta - meda fortunada - e fiera meda," aiat continuadu. "Troppu fortunada. Troppu
cuntenta pro unu pagu. E como so totu malefadada - totu sa vida."
'Si-nde fit pesada; sos pilos brundos parian acciappare sa lughe chi bi fit restada e l'aian tramudada ind'unu
risplendore de oro. Mi-nde fio pesadu fintza deo.
"E de totu custu," aiat sighidu a narrere, a dolu "de totu sas promissas suas, de totu sa grandiosidade de sa
mente generosa sua, de su coro nobile sou, non bi restat prus nudda - petzi s'ammentu. Bois e deo -"
'"L'amus a ammentare pro semper," aio nadu lestru.
'"No!" aiat abboghinadu. "Non podet essere chi totu custu depat essere perdidu - chi cussa vida depat
essere sacrifigada pro no bi lassare nudda - petzi una pena infinida. Ischiades sos pianos mannos chi teniat. Deo los connoschia puru - mancari non los podia cumprendere - ma ateros los connoschian. Calchi cosa devet restate. Sas paraulas suas, a su messi, non sunt mortas."
'"Sas paraulas suas an a subrabivere," aio nadu.
"E s'esempiu chi aiat dadu," aiat tuturradu a issa e totu." Sa zente lu rispetaiat - sa bonisia sua isplendiat in
onzi atu. S'esempiu -"
'"Beru," aio nadu; "s'esempiu puru. Tzertu, s'esempiu chi aiat dadu. Non b'aio pensadu."
'"Ma deo no. Non poto - non lu poto creere - ancora no. Non poto creere chi non l'apo a bidere prus, chi
nisciunu l'at a bidere prus, prus, prus."
'Aiat tesu sos bratzos comente una figura chi fit atransendesi, aberzendelos nieddos e cun manos serradas
e biaitas a contrallughe de su crarore de sa ventana istrinta e ispetrale. Bidere prus! Deo l'aio bidu craramante appena como, e aio a bidere cust'ispiritu faeddende cun craresa pro totu sa vida; e aio a bidere, issa puru, un'Umbra tragica e connota, somizende in custa postura a un'atera, tragica issa puru, e decorada de pungas sentza podere, allarghende bratzos moriscos subra de s'istintiddare de sa currente inferrale, sa currente de s'iscuridade. Tando aiat nadu a boghe bascia, "Fit mortu comente aiat bividu."
"Sa fine sua," aio fatu deo, cun affutamentu acutu e tostu morighendesi intro de mene, "baliat sa vida sua
in totu sos modos."
'"E deo non bi fio cun isse," aiat burbutadu. S'isdegnu meu si fit acchietadu addefronte a custa pena de
piedade infinida.
'"Totu su chi si podiat faghere -" aio murrunzadu.
'"Ebbia, ma aio creidu in isse prus de totu in custa terra - prus de mama sua, prus de - isse e totu. Aiat
bisonzu de mene! Mene! Pota mantennere caru totu sos respiros, sas paraulas, sos segnos, sos isguardos suos."
'Aio sentidu un'affannu beladu intro su coro. "No," aio nadu a boghe istrangugliada.
"Perdonademi. Deo - deo - apo penadu meda in silentziu - in silentziu ... Bois fizis cun isse - finas a sa fine?
Lu penso totu solu. Nisciunu a fiancu chi lu cumprendiat comente lu podia cumprendere deo. Mancari, niune a intendere ..."
'"Finas a sa fine," aio nadu a mala pena. "Apo intesu s'ultima paraula sua ..." Mi fio firmadu timoridu.
'"Narademila," aiat murmutadu a tonu de dolu. "Cherzo - cherzo - una cosa - una cosa - pro - m'aggiuare a
bivere."
'Fio casi pro abboghinare, "Non las intendides?" S'iscuru la fit ripitende cun sussurros continuos totu a
inghiriu, cund'unu sussurru chi pariat de si uffiare minatzosu comente su primu sulu de unu bentu fieru. "Su terrore! Su terrore!"
'"S'ultima paraula sua - pro bivere," aiat insistidu. "Non cumprendides chi lu amaia - lu amaia - lu amaia!"
'Mi fio incorazzidu e aio nadu lentu.
"S'ultima paraula chi aiat nadu fit - su nomene bostru ."
'Aio intesu unu suspiru lebiu e pustis su coro meu si fit firmadu in bula, casi mortu dae unu ticchirriu
terribile de esultatzione, pro su ticchirriu de unu triunfu incontzepibile e de unu dolimine paurosu. "Lu ischia - nde fio segura!"... Lu ischiat. Nde fit segura. L'aio intesa pianghere a succutu; aiat costuidu sa cara cun sas manos. Creia chi sa domo fit pro si subissare antis de poder fuire, chi su chelu fit pro si-nde falare subra sa conca mia. Ma non fit sutzessu nudda. Su chelu non si-nde falat pro una cosighedda de nudda. Aio pensadu si su chelu si-nde fit faladu si aio torradu a Kurtz sa giustissia chi si meritaiat? Non aiat nadu chi cheriat petzi giustissia? Ma non podia. Non bi la podia narrere a issa. Fit bistadu troppu disumanu - troppu disumanu in totu...'
Marlow si fit cagliadu e si fit setzidu appartadu, vagu e a sa muda, a postura de unu Budda meditende.
Nisciunu si fit mossu pro unu pagu de tempus. 'Sa marea si-nd'est falada,' aiat nadu su Diretore de unu botu. Aio altzadu sa conca. S'abertura de su mare fit serrada dae unu bancu de nuolas nieddas, e su canale tranquillu chi gighiat a sa fine de su mundu iscurriat cupu suta de unu chelu incappotadu - pariat de nos gighere intro de su coro de un'iscuridade infinida. |
|
Domo
|
|
Coberta
|