Archeologia i prehistoria na
Pałukach północno-zachodnich

Epokę kamienia dzieli się na trzy okresy:
• starszy - paleolit; 250/180 tysięcy lat p.n.e. - 8000 lat p.n.e., charakteryzuje się zimnym klimatem związanym z epoką lodowcową. Stanowiska określane ogólnie jako schyłkowo paleolityczne należą prawdopodobnie do kultury świderskiej, jedno do hamburskiej,
• środkowy - mezolit; 8000 - 5000/4500 lat p.n.e.; ocieplenie klimatu, klimat zbliżony do dzisiejszego; kultury archeologiczne na Pałukach północno-zachodnich bliżej nieokreślone, mogły występować: Janisławicka, Komornicka lub Chojnicko-Pieńkowska,
• młodszy - neolit; 5000/4500 lat p.n.e. - 1800 lat p.n.e., niekiedy wydziela się końcowy okres: 3200 - 1800 p.n.e. - tzw. eneolit, charakteryzujący się występowaniem obok wyrobów kamiennych również miedzianych. Kultury: K.Ceramiki Wstęgowej Rytej, K.Pucharów Lejkowatych, K.Amfor Kulistych, K.Ceramiki Sznurowej.

"Rewolucja neolityczna" (neolityzacja) - w istocie ewolucja polegająca na stopniowym włączaniu zajęć rolniczych przez ludność mezolityczną do zakresu metod zdobywania żywności. W dłuższej perspektywie przewaga zajęć rolniczych nad zbieracko-łowieckimi sprzyjała stabilizacji osadniczej oraz wzrostowi demograficznemu. Termin ten po raz pierwszy użyty został w latach trzydziestych XX-go wieku przez brytyjskiego badacza V.G. Childe`a.

Chronologia

W trakcie badań AZP jako paleolityczne uznano niespełna 4,5% stanowisk zaliczonych do epoki kaoienia, około 20% zaliczono do mezolitu, 43,5% do neolitu i prawie aż 32% stanowisk datowano szeroko "na epokę kamienia". Ciekawie rozkłada się podział stanowisk ze względu na funkcję obiektu, dokonany w ramach okresów. W paleolicie udział stanowisk uznanych za stałe źródła wynosił 100%, w mezolicie 58%, natomiast w neolicie 12,5%. Może to świadczyć o subiektywizmie badaczy. Pod względem chronologicznym widzimy ciągłość osadniczą w tym rejonie począwszy od schyłkowego paleolitu aż prawie do końca epoki kamienia.

Terytorium

Pod względem terytorialnym większość stanowisk lokowana jest w pobliżu doliny Noteci i mniejszych cieków wodnych, oraz w okolicy zbiorników wodnych. Centralna część terytorium pozbawiona jest stanowisk archeologicznych, prawdopodobnie ze względu na zalesienie i brak zbiorników wodnych.

W wyniku badań AZP na terytorium Pałuk północno-zachodnich jako paleolityczne określono sześć stanowisk, dwa z nich nie są pewne, trzy określono ogólnie jako schyłkowo-paleolityczne i jedno zaliczono do kultury hamburskiej.

W świetle powyższych ustaleń najstarszymi śladami pobytu ludności na tym terenie jest stanowisko ludności kultury hamburskiej, mieszczące się prawdopodobnie w przedziale między 11600-11000 lat p.n.e.

Stanowiska schyłkowo-paleolityczne lokalizowane są wzdłuż krawędzi pradoliny Noteci i prawdopodobnie należą do ludności kultury świderskiej (11000-10000 lat p.n.e.)

Ludność obu tych kultur w podobny sposób eksploatowała środowisko. Specjalizowała się ona w polowaniach na renifery i przybyła tutaj podążając za stadami tych zwierząt odbywającymi sezonowe wędrówki.

Za mezolityczne uznano na Pałukach północno-zachodnich 20 stanowisk w tym 11 za ślady względnie stałego pobytu ludności. Wszystkie stanowiska datowane są szeroko. Nie można ustalić bliższej chronologii. Osadnictwo mezolityczne rozlokowane jest głównie w pobliżu doliny Noteci, na granicy strefy leśnej z podmokłą. Taka lokalizacja zapewniała prawdopodobnie możliwość maksymalnego wykorzystania zasobów obu środowisk. Ludność egzystowała nadal w oparciu o model gospodarki zbieracko-łowieckiej, jednak nie była już uzależniona od jednego gatunku. Znajduje to wyraz w pewnej stabilizacji osadnictwa.

Ogółem za neolityczne uznano 40 stanowisk, w tym 5 zaliczono jako obozowiska ludności KPL i 2 KAK. Z kolei najstarsze ślady pobytu ludności, którą z pewnością zaliczyć możemy do neolitu, należą do ludności kultury wstęgowej rytej i pochodzą z okresu 4500-4300 lat p.n.e. Neolityzacja Pałuk północno-zachodnich dokonała się na wcześniejszym mezolitycznym podłożu. Ludność KPL i KAK prowadziła gospodarkę rolno-wypaleniskową wspieraną w znacznym stopniu zbieracko-łowieckimi metodami pozyskiwania żywności. Taki typ gospodarki wymuszał zmiany miejsc obozowania, stąd liczba stanowisk nie może być utożsamiana z kondycją demograficzną ludności. Około roku 2200 p.n.e. Pałuki północno-zachodnie dotknął charakterystyczny również dla innych rejonów niżu kryzys osadniczy. Zanik osadnictwa związany był prawdopodobnie z niekorzystnymi zmianami klimatycznymi, zachodzącymi w eneolicie. Nie da się całkowicie wykluczyć (ani potwierdzić) hipotezy, o przejściu ludności do koczowniczego wypasu zwierząt. Taki typ gospodarki nie znajduje odbicia w źródłach.