Archeologia i prehistoria na
Pałukach północno-zachodnich

Epoka żelaza na Pałukach północno-zachodnich obejmuje okres od około 500 lat p.n.e. do VII wieku naszej ery i dzieli się następująco:
• okres wczesny - halsztacki "D", 550-400 lat p.n.e.; nazwa pochodzi od ośrodków metalurgii i wydobycia soli z okolic Hallstatt w Austrii,
• okres przedrzymski - lateński, 400 - początków naszej ery; charakteryzuje się ekspansją Celtów w Europie; nazwa pochodzi od miejscowości La Tene w Szwajcarii,
• okres rzymski - wpływów rzymskich lub kultury prowincjonalno-rzymskiej; do początków naszej ery, do 375 roku; przypada na okres rozwoju Imperium Rzymskiego, kończy się najazdem Hunów,
• okres wędrówek ludów - 375 n.e.-VI/VII wiek n.e.; prawdopodobny zanik osadnictwa na Pałukach północno-zachodnich,
• okres wczesnośredniowieczny - od VII wieku n.e.; wykracza poza przyjęty zakres chronologiczny pracy.

Kultury archeologiczne występujące na Pałukach północno-zachodnich w epoce żelaza:
• pomorska - genetycznie związana z łużycką; charakterystyczne jest zdobienie popielnic w motywy twarzy (popielnice twarzowe) lub budynku (popielnice domkowie); duże cmentarzyska ludności tej kultury znajdowały się w Rzadkowie i Osieku,
• przeworska,
• wielbarska - niepotwierdzona w tym rejonie.

Chronologia

W wyniku prac związanych z AZP jako "żelazne" uznano 57 stanowisk, większość z nich należy do kultury przeworskiej i pochodzi z okresu wpływów rzymskich, jedynie kilka z okresu lateńskiego.

Terytorium

Pod względem terytorialnym osadnictwo w epoce żelaza związane jest wyraźnie z siecią rzeczną rejonu, stanowiska rozlokowane są w pobliżu rzek i cieków wodnych: Noteci, Kcynki, Margoninki oraz nieposiadającego nazwy cieku w pobliżu Margonina i Lipin.

W okresie halsztackim "D" na Pałukach północno-zachodnich rozprzestrzeniła się nowa jednostka kulturowa - kultura pomorska. W świetle badań AZP jej pojawianiu się towarzyszył regres demograficzny i osadniczy. Tendencje regresywne, chociaż niewątpliwe, jednak ze względu na ewolucyjny charakter powstawania tej kultury można przypuszczać, że nie były tak ostre jak to sugerują wyniki badań AZP. Inaczej mówiąc nie można wykluczyć, że wśród materiału rozpoznanego jako łużycki nie znajdują się materiały chronologicznie odpowiadające kulturze pomorskiej.

Stanowiska ludności kultury pomorskiej na omawianym obszarze wydają się być lokowane podobnie jak stanowiska ludności kultury łużyckiej, przede wszystkim w pobliżu rzek, jednak są one bardziej oddalone od ich krawędzi - lokowane na wyższych partiach terenu.

W świetle badań AZP kultura przeworska jest najliczniej reprezentowanym systemem kulturowym występującym na Pałukach północno-zachodnich w starożytności. W konsekwencji należałoby domniemywać, że odpowiadała temu kondycja demograficzna ludności. Wydaje to się jednak wątpliwe. Moim zdaniem liczba ludności przeworskiej nie przewyższała liczby ludności kultury łużyckiej. Badania pyłkowe prowadzone w podwągrowieckim Łeknie wskazują na taką właśnie prawidłowość.

Duża liczba stanowisk archeologicznych jest prawdopodobnie wynikiem dużej dynamiki zmian zasiedlenia tego obszaru, związanej z licznymi wówczas przesunięciami ludności. Prawdopodobnie na Pałukach północno-zachodnich mamy do czynienia z trzema, rozdzielonymi okresami regresi, fazami osadnictwa przeworskiego:
• pierwsza - trwająca do początków I wieku n.e.,
• druga - od około 75 n.e. do II wieku, w trakcie której mogło dojść do wzajemnego przenikania się ludności przeworskiej i wielbarskiej,
• trzecia - ponownej dominacji wzorów przeworskich, około II wieku.

W okresie wędrówek ludów Pałuki północno-zachodnie prawdopodobnie pozostały niezasiedlone, co nie oznacza, że nie mogły się tutaj pojawiać jakieś mniejsze grupy ludności.