PRZYCZYNY I WOJNY ŚWIATOWEJ

"Jakieś cholernie głupie rzeczy na Bałkanach"

- O. von Bismarck w odpowiedzi na pytanie, co spowoduje przyszłą wojnę.

"[Działania Niemiec] zwarły szeregi Ententy*"

- W. Churchill

"Monarchia Habsburgów nigdy nie pozwoli na utworzenie Wielkiej Serbii"

- Agenor hr. Gołuchowski, Austriacki Minister Spraw Zagranicznych, 1906

Si vis pacem, para belum

Era Bismarcka (1871-1890)

Otto książę (Fürst) von Bismarck-Schonhausen, 1815-1898. Od 1862 r. premier Prus*. Zjednoczył Niemcy pod hegemonią Prus*, twórca Cesarstwa Niemiec. Pierwszy kanclerz II Rzeszy, 1871-90. Przestrzegał przed przejęciem przez Niemcy Alzacji* i Lotaryngii* oraz przed złamaniem belgijskiej neutralności. Niechętny sojuszowi z Austrią. Ze względu na twardą politykę wewnętrzną i międzynarodową zwany "Żelaznym Kanclerzem". Zdymisjonowany w marcu 1890 r. przez Wilhelma II mógł tylko patrzeć, jak Niemcy idą w przeciwną stronę, niż tego pragnął.

Zjednoczenie Niemiec i zwycięska wojna z Francją zmieniła sytuację w Europie. Napoleon III dostał się do niewoli pruskiej*, przestało istnieć II Cesarstwo i Francja stała się III Republiką*. Zwycięskie Niemcy, po przekształceniu w 1871 r. w Cesarstwo, uzyskały Alzację* i Lotaryngię*, a Francja musiała zapłacić im wysoką kontrybucję. Pamięć o tym wydarzeniu będzie Francuzom towarzyszyć do końca Wielkiej Wojny.

Tymczasem, Cesarstwo Niemieckie obejmowało 25 państw. Cesarz, zarazem król Prus*, mianował kanclerza, a rola władzy ustawodawczej była niewielka. Pierwszym kanclerzem został Otto von Bismarck, który dążył do maksymalnego scentralizowania władzy i ograniczenia wszelkich ruchów narodowych w obrębie Rzeszy. Rozpoczęty w 1872 r. Kulturkampf nie ograniczał się tylko do ziem polskich; jego celem były również wszystkie państwa związkowe (Staaten) o silnych wpływach Kościoła katolickiego (gł. Bawaria*). Celami polityki Bismarcka były: niedopuszczenie do ewentualnej koalicji Rosja-Francja, kontynuacja Świętego Przymierza, izolacja Francji.

Stabilną sytuację w Europie starały się utrzymać wszystkie europejskie państwa - i rzeczywiście, przez 44 lata udawało się utrzymać pokój (pomijając tradycyjne konflikty na Bałkanach). Niemniej jednak, coraz większą rolę zaczęły odgrywać ruchy narodowowyzwoleńcze, czy socjaliści.

W 1875 roku państwa bałkańskie rozpoczęły cykl powstań antytureckich. Jako obrończynię Słowian (gł. Serbów) "mianowała się" Rosja (co jest zresztą tradycją - por. interwencję NATO w Kosowie w 1999 r.). Doprowadziło to do konfliktu rosyjsko-tureckiego (wojna w 1877). Rzeczywistymi celami Rosji były: osłabienie Turcji i Austro-Węgier oraz opanowanie wyjścia na Morze Śródziemne: Dardaneli* i Bosforu*. W 1878 zwycięska Rosja podpisała pokój z Turcją w San Stefano*. Na jego mocy powstała Wielka Bułgaria, która była praktycznie pod kontrolą Rosji. Rosja uzyskała także Besarabię*.

Rosnące wpływy Rosji na Bałkanach zaczęły niepokoić inne państwa. W 1878, z inicjatywy Bismarcka, odbył się w Berlinie* kongres Mocarstw* (Austro-Węgry, Francja, Niemcy, Turcja, Wielka Brytania, Włochy), na którym ustalono, że Bułgaria pozostanie w obrębie Turcji, mając jednak pełną autonomię. Wielka Brytania była niechętna Rosji, obawiając się, że jej dostęp do Morza Śródziemnego mógłby zagrozić dojściom morskim na Ocean Indyjski. Austro-Węgry otrzymały Bośnię i Hercegowinę*, potwierdzono niepodległość Serbii, Czarnogóry i Rumunii. Macedonia stała się obiektem zainteresowania Serbii, Bułgarii i Grecji. Traktat berliński* pozwolił Francji unieść się z kolan po przegranej wojnie z Niemcami (znowu miała wpływ na wielką politykę). Poparte zostały przez mocarstwa* aspiracje francuskie w stosunku do Tunezji. Bismarck liczył, że dzięki temu dojdzie do antagonizmu włosko-francuskiego, a Wielka Brytania chciała odciągnąć Francję od Cypru, na który sama miała ochotę.

W 1879 roku Niemcy i Austro-Węgry zawarły traktat (tzw. Dwuprzymierze), który przetrwał aż do 1918 roku. Bismarckowi z trudem udawało się nie dopuścić do coraz bardziej prawdopodobnego konfliktu z Rosją. Trudności te powodowała Austria, która rywalizowała z Rosją na Bałkanach. Po konferencji w Berlinie* Rosja poczuła się rozczarowana i stosunki rosyjsko-niemieckie bardzo się pogorszyły. Rosjanie sprzeciwiali się "antysłowiańskiemu przymierzu", które według nich miało zniszczyć państwa słowiańskie na Bałkanach. Nie dość, że anulowano korzystne dla niej ustalenia z San Stefano*, to tak naprawdę została ona upokorzona.

Tymczasem Francuzi zdecydowali się w 1881 roku na objęcie Tunezji swoim protektoratem*. Oburzone Włochy postanowiły skierować się przeciw Francji i w 1882 r. dołączyły do bloku Niemiec i Austro-Węgier - blok ten nazywa się odtąd Trójprzymierzem* (zobacz dokument). Należy wspomnieć również o konflikcie brytyjsko-francuskim o Egipt. Anglicy dążyli do opanowania Kanału Sueskiego, przez który wiodła najkrótsza morska droga do Indii, natomiast Francuzi, którzy głównie Kanał budowali, chcieli mieć z jego eksploatacji korzyści finansowe. Rywalizacja ta była niezwykle korzystna dla Bismarcka. Ostatecznie konflikt o Egipt wygrali Anglicy.

Bismarck, mimo sojuszu z Austro-Węgrami, nie chciał szukać w Rosji wroga i dążył do wskrzeszenia przymierza trzech cesarzy. W 1881 i ponownie w 1884 r. podpisano z Rosją traktat o zachowaniu jej neutralności podczas ewentualnej wojny Francji z Niemcami. Traktat utrzymywano w wielkiej tajemnicy, gdyż Austro-Węgrom nie mógłby on przypaść do gustu.

Przeobrażenia (1890-1907)

Cesarz Niemiec, Wilhelm II (w środku), i następca tronu Austro/Węgier, Franciszek Ferdynand (z lewej), na polowaniu.

W 1890 r. Bismarck został odsunięty od władzy, a polityką zagraniczną miał zajmować się nowy cesarz, Wilhelm II. W tymże roku wygasło porozumienie z Rosją, a cesarz nie zdecydował się na jego przedłużenie, gdyż wiązałoby się to z zerwaniem sojuszu z Austro-Węgrami. W związku z tym Rosja zaczęła szukać przeciwwagi na zachodzie Europy. W latach 1891-94 zawarto szereg porozumień fancusko-rosyjskich. Spełniły się zatem najgorsze obawy Żelaznego Kanclerza. Były one wynikiem tego, że Trójprzymierze*, nakierowane przez Niemcy przeciwko Francji, było jednocześnie głównym rywalem (Austro-Węgry) Rosji na Bałkanach.

W latach 90. Niemcy rozpoczęły ekspansję kolonialną. Cesarz podjął decyzję o budowie floty (chodziło o opanowanie dróg morskich do kolonij*), rosły wpływy Niemiec w Azji. Spowodowało to zaniepokojenie Wielkiej Brytanii, która uważała, że rozbudowa floty niemieckiej floty jest skierowana przeciw jej interesom. W 1893 roku otwarto Kanał Kiloński*, w uroczystości brała udział również flota francuska. Wkrótce Francja znowu stała się równoprawnym mocarstwem* europejskim i podniosła się z kolan po 1871 r. W Paryżu* odbyło się kilka wystaw światowych, w X.1900 r. odbyły się tam II Igrzyska Olimpijskie - wszystko to podnosiło prestiż państwa. Sprzyjała temu również ekspansja kolonialna Francji, zajęto znaczne tereny w Indochinach i Afryce.

Właśnie w Afryce kolonializm francuski spotkał się z brytyjskim. 5 sierpnia 1890 r. konwencja francusko-brytyjska uregulowała granice w Afryce Zachodniej (dorzecze rzeki Niger), ale za to pojawił się konflikt o Egipt. Francuzi dążyli do opanowania pasa biegnącego od zachodu do wschodu Afryki. W tym celu w lipcu 1896 dokonano ekspedycji z Konga w kierunku na Sudan. Miała ona wyprzedzić Anglików w drodze do górnego Nilu (którzy z kolei planowali "objąć" pas południe-północ). 10 lipca 1898 r. Francuzi dotarli do ruin miasta Faszoda* (ok. 600 km na południe od Chartumu*). Z drugiej strony, do Faszody* dotarł dowódca armii egipskiej, Kitchener. Rozpoczął się konflikt dyplomatyczny. Dla Francuzów była to sprawa honoru narodowego (uczucia antyangielskie wzbudzała wojna w Transwalu - na pd. Afryki), Anglicy przywoływali pamięć Admirała Nelsona. Nastąpiła burzliwa wymiana not dyplomatycznych między Paryżem*, Londynem* a Faszodą*, wydawało się, że wojna jest nie do uniknięcia. Rząd francuski obawiał się jednak wojny i 3 listopada Marchand, dowódca francuski, otrzymał rozkaz odwrotu. Sudan trafił w ręce Anglików, ale pokojowe rozwiązanie konfliktu ociepliło stosunki między rządami tych krajów, choć ludności były sobie nieprzychylne.

Wiktor Emanuel III z Sabaudii, 1869-1947, król Włoch 1900-1946, w 1922 r. mianował premierem B. Mussoliniego.

W zamian za rezygnację z doliny Nilu, Francuzi wymusili zgodę Anglików na francuskie rozwiązanie kwestii Maroka. Tymczasem w 1902 r. Wielka Brytania zerwała ze swoją polityką Splendid Isolation* ("Wspaniała Izolacja") i nieoczekiwanie zawarła sojusz antyrosyjski z Japonią. Jednak Niemcy, jak wspomniano, rozpoczęły budowanie floty, co zaniepokoiło Anglików. Dodatkowo, Wilhelm II gratulował zwycięstw Burom w Afryce Południowej (tzw. telegram Krugera, od nazwiska wodza Burów). Zaczęło to coraz bardziej zbliżać do siebie Francję i Wielką Brytanię. 8 kwietnia 1904 roku na konwencji angielsko-francuskiej w Londynie* sprawa Maroka została powierzona Francji, a Egiptu - Wielkiej Brytanii (zob. [dokument]). Podpisano tzw. Entente cordiale* ("serdeczne porozumienie"). Wydaje się, że podobnie dobre stosunki między Francją a Wyspami były wcześniej aż za czasów Wilhelma Zdobywcy... Wydaje się być swego rodzaju paradoksem, że Rosja, sojuszniczka Francji, i Japonia - Wielkiej Brytanii, w tym samym czasie stanęły po przeciwnych stronach barykady. Wynik wojny rosyjsko-japońskiej zaskoczył świat - znacznie słabsza Japonia pokonała europejskie mocarstwo*.

Francja tymczasem, w zamian za prawo do Maroka, przekupiła Włochy Trypolitanią, zostało to osiągnięte również dzięki układowi francusko-angielskiemu z 1904 r., co zapewniało Włochy, że Wielka Brytania nie będzie zagrażać polityce włoskiej na Morzu Śródziemnym. Osłabiło to znacznie siłę Trójprzymierza*.

Yoshihito Haranomiya (właśc. Taisho Tenno), 1879-1926, cesarz Japonii 1912-26, następca tronu od 1889 r. Ojciec cesarza Hirihito (1901-89).

W 1905 r., po przegranej wojnie z Japonią, w Rosji wybuchła rewolucja. Był to bunt nie przeciwko samemu carowi, a raczej przeciw jego urzędnikom. W sierpniu car zwołał Dumę, ale nie uspokoiło to nastrojów społecznych. W październiku wybuchł strajk powszechny i państwo zostało sparaliżowane. W efekcie Mikołaj II ogłosił Manifest, w którym oznajmiał, iż Rosja przestała być państwem absolutnym. Nowy premier, Piotr Stołypin, był krwawym pacyfikatorem wszelkich ruchów rewolucyjnych. Starał się wprowadzić w życie reformy, jednak ze względu na wybuch I Wojny Światowej, nie wszystkie mu się udały.

Niemcy próbowały przeszkodzić Francji w zajęciu Maroka. Poczuły się one silne po znacznym osłabieniu Rosji. Kryzys marokański zaostrzył sytuację międzynarodową. Von Schlieffen opracował plan wojny prewencyjnej z Francją. Zwołano konferencję międzynarodową (styczeń-kwiecień 1906), która uznała "wyjątkową sytuację" Francji w Maroku. Mimo że Francja nie zachowała tam pełnej swobody działania, to jednak akcje niemieckie jeszcze bardziej wzmocniły stosunki francusko-brytyjskie. Sztaby generalne obu państw nawiązały współpracę.

W 1907 roku Anglia i Rosja ostatecznie podzieliły się wpływami w Azji, co zbliżyło oba państwa. Wkrótce Entente przerodziła się w Trójporozumienie* (Tri-Entente) - Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii.

Kocioł Bałkański (1907-1914)

Piotr I Karadziordziewić, 1844-1921, Król Serbii od 1903, Król SHS od 1918.

Nicola Pašić, 1846-1926. Od 1891 r. kilkakrotnie premier i minister Serbii i Jugosławii.

Król Mikołaj I z Czarnogóry.

W 1908 roku Austro-Węgry dokonały aneksji Bośni i Hercegowiny*, korzystając z osłabienia Rosji wojną z Japonią i egzekwując w ten sposób postanowienia Paktu Berlińskiego* z 1878 r. Rosja daremnie protestowała (chodziło o obronę Słowian bałkańskich), Serbia ogłosiła mobilizację* - mimo świadomości, że wojna z C.-K.* Monarchią zostałaby przegrana.

Tymczasem Francja rozpoczęła wkraczanie do Maroka, jednak miejscowa ludność sprzeciwiała się jej obecności i podbój stał się krwawy. W 1911 roku Niemcy wymusiły na Francuzach "rekompensatę" za Maroko - premier Francji, Cambon, zgodził się na oddanie Niemcom części (275 tys. km²) Konga (Niemcy domagali się całego). Było to korzystne dla Francji, gdyż Maroko miało dla nich większe znaczenie. Niemcy po fakcie zorientowali się w tym. W owym czasie pokój mógł zostać zagrożony byle incydentem.

Włochy, idąc za przykładem Francji, postanowiły zająć Trypolitanię, część Turcji. We wrześniu 1911 wybuchła wojna włosko-turecka. Wojna ta trwała długo i groziła Turcji rozpadem. W marcu 1912 r. Bułgaria (ogłosiła niepodległość w 1908) i Serbia zawarły sojusz antyturecki (Austro-Węgry widziały go jako skierowany przeciw sobie), do którego wkrótce dołączyły Czarnogóra i Grecja - co razem stanowiło Sojusz Bałkański. 15.X.1912 Włochy, po podpisaniu pokoju z Turcją, uzyskały Trypolitanię, co zaczęło zachęcać do działań państwa bałkańskie (dodatkowo, fakt ten ochłodził relacje niemiecko-włoskie, bowiem Niemcy starały się zwasalizować Turcję i prowadziły tam znaczne inwestycje). Sojusz Bałkański wypowiedział więc (jako pierwsza zrobiła to Czarnogóra 8.X.1912 r.)Turcji wojnę (tzw. Pierwsza Wojna Bałkańska), którą zdecydowanie wygrali sojusznicy. Pokój podpisano 30.V.1913 roku; na jego mocy Turcja straciła niemal wszystkie posiadłości w Europie. Dzięki temu 28.XI.1912 powstała niepodległa Albania.

Wydarzenia te okazały się klęską polityczną Niemiec. Wzrost znaczenia Słowian Bałkańskich oraz powstanie Albanii zaczęły grozić Austro-Węgrom, a Rosja wzrastała w siłę po przegranej wojnie z Japonią w 1905 r.

Sojusz Bałkański rozpadł się w czerwcu 1913 roku pod wpływem nieuregulowania przez sojuszników "sprawy Macedonii". Wojnę spowodowała Bułgaria, która znalazła się w konflikcie ze wszystkimi swoimi sąsiadami. W II Wojnie Bałkańskiej wzięła udział także Rumunia, chcąca powiększyć swoje posiadanie kosztem Bułgarii. Na mocy postanowień traktatu bukareszteńskiego* (10.VIII.1913) pozbawiono Bułgarię jej zdobyczy z Pierwszej Wojny, podzielono Macedonię między Serbię i Grecję, oraz pozbawiając Bułgarię pd. Dobrudży (Rumunia). Na wojnie skorzystała Turcja, uzyskując część utraconej Tracji.

Zobacz: Stosunki pomiędzy państwami w przededniu wojny

Ku wojnie

Na zdjęciu u góry Franciszek Ferdynand wraz z żoną zaraz po przybyciu do Sarajewa*. Poniżej: ostatnie zdjęcie pary przed śmiercią.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny był zamach na następcę tronu Austro-Węgier, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Zamachu dokonał Gawriłło Princip, który zastrzelił arcyksięcia 28 czerwca 1914 roku w Sarajewie*. Sarajewo*, stolica Bośni*, znajdowało się pod panowaniem Austro-Węgier. Morderstwo było ściśle związane z agitacją prowadzoną w Serbii, dotyczącą zjednoczenia południowych Słowian pod jej zwierzchnictwem. Niemniej jednak, nie zostało wykonane na zlecenie rządu Serbii; Nicola Pašić, premier Serbii, próbował ostrzec C.-K.* Rząd o możliwości zamachu, ale uczynił to w sposób mało bezpośredni i Austriacy nie zrozumieli go. Wiedeń* próbował wykorzystać zamach jako pretekst do całkowitego zniesienia Serbii, gdyż większość narodów słowiańskich znajdowało się wtedy na terenie monarchii Habsburgów. Liczono, że Rosja nie wystąpi w obronie Serbii, gdyż Niemcy będą ją trzymać w szachu. 23 lipca Austro-Węgry postawiły Serbii ultimatum* (zobacz: dokument), dając na odpowiedź zaledwie 48 godzin.

28 czerwca 1914. G. Princip (drugi z prawej) prowadzony przez policję do aresztu po dokonaniu zamachu. Na zdjęciu poniżej - proces spiskowców.

Nigdy wcześniej żadne państwo nie postawiło drugiemu tak twardych warunków. Serbia, jak liczono w Wiedniu*, albo spełni ultimatum* i jej znaczenie zostanie zmarginalizowane, albo zostanie zniszczona przez wojsko. Przebywający wówczas w podróży z wizyty w Rosji Poincaré i Viviani nie wiedzieli nic o ultimatum*, a więc nie mogli wystarczająco szybko zareagować (Niemcy i Austriacy celowo zaczekali na ten fakt, aby sojusznicy - Francja i Rosja - nie mogli się na bieżąco konsultować). Serbia większość z warunków spełniła (zob. dokument), ale dla Wiednia* było to za mało i wypowiedział Serbii wojnę (zob. dokument) - Niemcy dały sojusznikowi w tym względzie wolną rękę. List (dokument) Wilhelma II do Franciszka Józefa znany jest w historii jako "Blanc Cheque" (czek in blanco).

W tym momencie rozpoczęła się dziwna gra Rosjan. Rosja ogłosiła 28 lipca częściową mobilizację* (w rzeczywistości, oprócz obrony Słowian - a ściślej, objęcia ich swoim protektoratem* i tym samym pośrednim dostępem do Morza Śródziemnego, dążyła również do konfliktu z Turcją). Była to postawa prowokacyjna i uważa się, że Mikołaj II nie miał zamiaru prowadzić wojny z Austro-Węgrami, ani tym bardziej z Niemcami. Jednak tym drugim zabrakło chyba zimnej krwi Bismarcka i uznały to za przygotowania do ataku na Austrię. Konflikt zaczął przybierać niebezpieczne rozmiary. Niemcy z całych sił dążyły do uczynienia go lokalnym. W wypadku wojny Austro-Węgier z Rosją, Niemcy musiałyby spełnić swoje obowiązki wynikające z sojuszu i rozpocząć wojnę z Rosją. Tymczasem Wielka Brytania zaproponowała konferencję międzynarodową. Jednak problemy Anglii w Irlandii (powstanie zwolenników niepodległości wyspy) stwarzały nadzieję Państw Trójprzymierza* na trzymanie się jej na uboczu. Tymczasem częściowa mobilizacja* w Rosji przerodziła się - nie bardzo wiadomo, dlaczego - w powszechną wieczorem 30 lipca. W rezultacie, Niemcy chyba także się przestraszyły (albo był to bluff) i rozpoczęły również powszechną mobilizację*. 31 lipca wieczorem Niemcy spytały Francję, co zrobi w przypadku ich wojny z Rosją. Była to forma prowokacji Rządu Niemiec (ultimatum* domagające się neutralności Republiki* w przypadku wojny niemiecko-rosyjskiej, jednak Viviani odpowiada oględnie, że "Francja rozważy swój udział w wojnie". Brak jasnej odpowiedzi Francji był chyba dla Niemiec ostatecznym dowodem, że działania rosyjskie są skierowane przeciw Austro-Węgrom. W efekcie, Niemcy wypowiedziały Rosji wojnę. Był 1 sierpnia.

System sojuszy w Europie za Bismarcka (ok. 1890 r.)

System sojuszy w Europie za Wilhelma II (ok. 1912 r.)

We Francji tego samego dnia została ogłoszona powszechna mobilizacja*. W tym momencie Niemcy znalazły się w niebezpiecznej sytuacji: wojny na dwa fronty, czyli to, czego tak bardzo chciał uniknąć Bismarck. Postanowiono więc sięgnąć po plan Schlieffena. Postanowiono pokonać najpierw Francję, a potem Rosję. W tym celu 2 sierpnia Niemcy zajęły Luksemburg, 3 sierpnia wypowiedziały wojnę Francji (pretekstem był rzekomy "szereg typowo wrogich ataków" francuskich lotników na terytorium Niemiec - skąd my to znamy?...). Niemcy planowały atak na Francję przez terytorium Belgii - próbowano zapewnić sobie zgodę na przemarsz od Rządu tego kraju. Belgia nie zgodziła się i Niemcy postanowili przejść siłą. Był to duży błąd. Wkroczenie wojsk niemieckich do Belgii 4 sierpnia spowodowało, że do wojny włączyła się Wielka Brytania - nie czuła się w obowiązku obrony Serbii, ani nie popierała prowokacyjnej postawy Rosji i Francji. Globalny konflikt w Europie stał się faktem...