SKUTKI I WOJNY ŚWIATOWEJ

Skutki polityczne i społeczne

Pierwsza Wojna Światowa trwała od 28 lipca 1914 roku (wypowiedzenie wojny Serbji przez Austro-Węgry) do 11 listopada 1918 roku (zawieszenie broni). Trwała łącznie 4 lata, trzy miesiące i 14 dni. Liczba zabitych cywili sięga 10 milionów, zginęło ponad 8 milionów żołnierzy. Zabity lub ranny był co 9-ty Francuz (co stanowiło 11% przedwojennej populacji Francji), co 13-ty Brytyjczyk (8%) i co 11 Niemiec (9%). Był to największy dotychczasowy konflikt na świecie - ogółem po obu stronach walczyło ponad 65 milionów ludzi. W gruzach legło wiele miast Zachodniej Europy, zwłaszcza te, które znalazły się blisko linii frontu - Ypres (jpg - 67,2 KB), Verdun, Amiens (jpg - 84,6 KB) i wiele innych...

Po zakończonej wojnie ponad 8,3 miliona rannych żołnierzy znalazło się bez możliwości zarobku, z niską - lub żadną - rentą od państwa, które miało przecież teraz na co wydawać pieniądze. Przyjemnie zatem brzmiały takie hasła jak: socjalizm czy komunizm. Obalano władców, proklamowano republiki: przed wojną w Europie było 19 monarchij i 3 republiki, a po wojnie - odpowiednio 13 i 14.

W Niemczech, patrzących na wydarzenia w Rosji, pojawiły się pierwsze oznaki buntu i prób dokonania rewolucji. 9 listopada cesarz Wilhelm II abdykował i opuścił kraj, co tylko zwiększyło anarchję. Niemcy stały się republiką, ich reprezentantem ogłosiła się Rada Komisarzy Ludowych (tak, tak!) - głównie socjaldemokraci pokroju Karola Liebknechta i Róży Luxemburg. Rada uznała się za rząd Niemiec i podpisała 11 listopada 1918 roku akt kapitulacji. W latach późniejszych niejaki Adolf Hitler wykorzysta ten fakt w swojej propagandzie. Wykorzysta także to, że Rząd Niemiecki nie uczestniczył w konferencji wersalskiej - tylko podpisał gotowe dokumenty, a także użyje w swojej propagandzie faktu, że większość ministrów było z pochodzenia Żydami (w kwietniu 1919 r. rewolucja w tradycyjnie katolickiej Bawarji - proklamowano Bawarską Republikę Radziecką. Przywódcą rewolucji był Żyd, W. Rathenau). Tymczasem ustrój republiki ciągle nie był ustalony - czy demokracja parlamentarna na wzór zachodni, czy system radziecki. Co ciekawe, zwołany Kongres Delegatów Rad Robotniczych i Żołnierskich ogłosił powszechne wybory parlamentarne. Wygrała więc pierwsza koncepcja. Od 5 do 12 stycznia 1919 roku w Berlinie trwały w związku z tym walki rozpętane przez komunistów. Na szczęście powstanie to zostało stłumione - również przez wracających z frontu żołnierzy (tzw. Freikorps). W styczniu odbyły się wybory - socjaldemokraci uzyskali 46% głosów. Ponieważ Zgromadzenie Narodowe obradowało w Weimarze - państwo niemieckie tego okresu jest nazywane też Republiką Weimarską. Niemcy - w wyniku traktatów pokojowych - miały zostać zdemilitaryzowane, pozbawione przemysłu zbrojeniowego, o maksymalnie 100-tysięcznej armii, oddały Francji Alzację i Lotaryngję, Belgji - dwa mniejsze okręgi (Eupen i Malmedy), Zagłębie Saary, wszystkie posiadłości kolonjalne (na rzecz Anglji, Francji oraz na Dalekim Wschodzie - Japonji), Wielkopolskę Polsce (ale nie w wyniku traktatu - wybuchło Powstanie Wielkopolskie)... Zgoda na te wszystkie warunki, a także uznanie Niemcy za winne wybuchu wojny, zostało nazwane przez nazistów "ciosem w plecy" (Dolchstoss im Rücken). Zwracano uwagę na to, że armja niemiecka nie została pokonana w polu i twierdzono, że miała jeszcze szanse na obronę. Po wojnie argumenty te przyjął Ludendorff, który przecież sam domagał się zawieszenia broni już na kilka tygodni przed końcem wojny. Oddzielenie Niemiec od Prus Wschodnich tzw. "polskim korytarzem" było przyczyną nie najlepszych stosunków pomiędzy Polską a Niemcami.

Podobna sytuacja panowała w Austro-Węgrach. Słabnące i doznające kolejnych klęsk Imperjum stało się areną walk narodowowyzwoleńczych. Poszczególne narody ogłaszały niepodległość i praktycznie nikt im w tym nie przeszkadzał. W październiku - Republika Czechosłowacji, Serbja przejęła Chorwację i Słowenię (utworzyły razem Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, czyli tzw. Królestwo SHS - pierwszą Jugosławię), Węgry odłączyły się od Austrji, ale musiały oddać niektóre ziemie Słowakom, Rumunom i Serbom - w efekcie miały 1/3 terytorjum sprzed wojny. Austrja (stała się republiką) pozostała z ok. 1/6 ziem... Austrja stała się państwem małym i nieznaczącym. Wkrótce dostała się w orbitę wpływów Niemiec...

Europa w 1919 r.

Strona traktatu wersalskiego z podpisami sygnatariuszy.

Wielkie straty terytorjalne poniosła Turcja - Armenja, Gruzja - utworzyły własne państwa, Syrja i Liban - stały się mandatami francuskimi, Irak, Palestyna, Transjordanja - brytyjskimi. Choć przyczyny konfliktu żydowsko-arabskiego sięgają czasów Starego Testamentu, to jednak należy zwrócić uwagę, że zachodni politycy zaczęli nieśmiało wspominać o możliwości powstania niezależnego państwa izraelskiego. Było to niezgodne ze zobowiązaniami, jakie podjęli względem ludności arabskiej żyjącej w Turcji w zamian za pomoc w walce. Nad dopilnowaniem systemu wersalskiego (podpisane w Wersalu pod Paryżem przez zwycięskie państwa) miała czuwać powołana Liga Narodów (LN) - jeden z największych niewypałów nowoczesnej historji. Rzecznikiem jej powstania był amerykański prezydent W. Wilson (por. ostatni punkt z jego "14 punktów"), ale akurat Stany Zjednoczone do niej się nie przyłączyły (nie ratyfikowały również traktatu wersalskiego)... Siedzibą LN była Genewa, miała w sposób pokojowy rozstrzygać konflikty między państwami (rozwiązano ją w 1946 roku i powołano ONZ). Powołano wówczas Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (istnieje do dziś).

Do LN nie weszła również Rosja Radziecka - państwo targane wojną domową i rewolucją, a także niechęcią do wszelkich ustaleń państw zachodnich, które to ustalenia "miały na celu podporządkowanie proletarjatu kapitalistom". Stało się to szansą dla różnych narodów do ogłoszenia niepodległości (Finlandja, Litwa, Łotwa, Estonja, Białoruś, Ukraina, Polska, część Gruzji). Lenin, dla świętego spokoju wydał był w 1917 roku Deklarację Narodów o Samostanowieniu.

W efekcie wojny powstały nowe państwa - Polska, Finlandja, Litwa, Łotwa, Estonja, Białoruś, Ukraina, Czechosłowacja - wszystkie głównie kosztem przegranych państw oraz Rosji, oraz Wolne Miasto Gdańsk i Watykan. Państwa te w większości były słabe, ich granice ustalane przez dyplomatów zachodnich, względnie przez ogłaszanie plebiscytów na terenach spornych. Prowadziło to do licznych nadużyć - np. na Śląsku dopuszczono do głosowania osoby, które się na Śląsku urodziły, ale już na nim od dawna nie mieszkały i nagle okazało się, że w centralnych Niemczech żyje bardzo dużo uprawnionych osób do głosowania... Granicę wschodnią Polski ustalono na tzw. linji Curzona (jest to praktycznie dzisiejsza granica Polski).

System wersalski, który miał trwać przez długie lata zaczął się rozpadać już kilka lat po jego stworzeniu. Skończyły się wprawdzie ustalenia głównych granic, ale niektóre państwa zaczęły czuć się pokrzywdzone. W siłę zaczęła rosnąć Rosja Radziecka, która jakoś "zapomniała" o Deklaracji o Samostanowieniu i zaczęła dopominać się zwrotu swoich byłych prowincyj. Już pod koniec 1918 roku niepodległa Ukraina została podzielona na dwa państwa, jedno powstałe przy poparciu Niemiec (ze stolicą w Kijowie), drugie powstałe z obszarów Galicji Austrjackiej (tzw. Zachodnioukraińska Republika Ludowa). W styczniu 1919 oba państwa dążyły do połączenia, ale na wiosnę tego roku Ukraina stała się terenem roszczeń Polski i Rosji Radzieckiej - Polska zajęła Ukrainę Zachodnią, Armia Czerwona - kijowską. Dzięki temu Ukraina stała się Ukraińską SRR i utraciła niepodległość aż do 1990 roku.

Rosja Radziecka dążyła do realizacji światowego komunizmu - zajęła Białoruś i zaczęła posuwać się coraz dalej na zachód, zagrażając Polsce. Bolszewicy pragnęli połączyć się z rewolucyjnymi siłami w Niemczech - nie wiadomo, co by było, gdyby im się to udało... Państwa zachodnie - jak zwykle - nie widziały zagrożenia ze strony Rosji. W dniach 12-15 sierpnia odbyła się bitwa pod Warszawą, która odwróciła losy tej wojny. Bolszewicy zostali wyparci z Polski, a polska armja sięgnęła daleko poza linję Curzona. 12 października 1920 roku podpisano w Rydze rozejm. Traktat pokojowy zwracał Polsce część Białorusi, Wilno (nielegalnie zajęte przez Polskę, wycięte z terytorjum niepodległej Litwy), ustalono granicę rosyjsko-polską.

W 1922 roku, w Rapallo (Włochy) Niemcy i Rosja (a więc kraje, które najbardziej straciły na wojnie) nawiązały stosunki dyplomatyczne. Te dwa państwa, nie będące w Lidze Narodów ukazały w ten sposób słabość systemu wersalskiego. Nawiązały współpracę gospodarczą i wojskową, co stało się dość niebezpieczne dla Polski. 30 grudnia 1922 roku Rosja Radziecka zmieniła nazwę na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Niemcy nie płaciły należnych reperacyj, bo po prostu nie miały z czego. W tej sytuacji wojska francuskie zajęły Zagłębie Ruhry, co bardzo wzburzyło ludność Niemiec. Aljanci postanowili odłożyć czas spłaty długu na późniejszy termin - w efekcie Niemcy nigdy ich już nie spłaciły, a poczuły się silniejsze. W 1925 roku podpisano pakt w Locarno, który potwierdził granicę francusko-niemiecką, ale o polsko-niemieckiej nie zająknięto się ani słowem - jej kształt był sprawą otwartą i umożliwiał Niemcom dążenia do odzyskania Wielkopolski i Śląska. Zapewne państwa zachodnie starały się "nakierować" Niemcy na wschód, aby samemu czuć się bezpiecznymi. Dzięki temu Niemcy rok później wstąpiły do Ligi Narodów.

Tymczasem zwycięskie Włochy czuły się pokrzywdzone - niewiele dostały, a poniosły przecież duże straty, ale też - k'woli ścisłości - ich akcje na froncie przeciw Austro-Węgrom niewiele pomogły Aljantom. Jednym z polityków, którzy głośno przeciwstawiali się temu stanowi rzeczy był Benito Mussolini. Jego ruch faszystowski (zał. w 1921) szybko zdobywał popularność. Był to w rzeczywistości ruch lewicowy - mówiący o bezrobociu, zabieraniu bogatym, nacjonalizacji. Zyskiwał sojuszników w wielu państwach Europy, wydawał zdolnych i charyzmatycznych przywódców. Celem stało się usuwanie słabych jednostek, uzyskiwano to przy pomocy brutalności i przemocy. Rozumowano: "Jeśli jesteś z nami - jesteś silny, wybitny". Takie hasła mile brzmiały dla rozczarowanego ucha. W styczniu 1925 roku Mussolini doszedł do pełnej władzy.

W Niemczech przegrana wojna, "cios w plecy", kryzys gospodarczy (1929), poniżenie na arenie międzynarodowej i wysoka inflacja powodowała podobny efekt - do władzy, również metodami demokratycznymi, został na początku lat 1930. wyniesiony Adolf Hitler...

Skutki militarne

Obsługa austriackiego telefonu polowego. Rozwój wojsk łączności to także skutek wojny. Do komunikacji próbowano wykorzystywać także radio.

Pierwsza Wojna Światowa zmieniła sposób prowadzenia wojen. Dotychczas opierano się na piechocie wspieranej szarżami kawalerji. Wielkie bitwy odbywały się na otwartych polach, wszystkie armje zachowywały pełną mobilność. Wynalazek karabinu maszynowego (koniec XIX wieku) oraz niespotykana do tej pory liczba biorących udział w walce żołnierzy spowodowała ustalenie się frontu, konieczność budowania okopów i ustawiania zasieków z drutu kolczastego. Dni kawalerji odeszły do lamusa. Wszelkie inicjatywy wojenne zaczęły należeć do marynarki i - raczkującego jeszcze - lotnictwa. To właśnie lotnictwo wojskowe wydaje się być największym "osiągnięciem" lat 1914-18. Od pierwszych, pojedynczych samolotów ze słabymi silnikami przeszło błyskawiczną drogę do szybkich i zwrotnych maszyn. W 1918 roku już każde państwo miało własne siły powietrzne, nie służące już tylko do przeprowadzania zwiadu, dawnej roli kawalerji (jeden z francuskich żołnierzy powiedział "gdzie był wrogi samolot, tam były też niemieckie działa"), ale także do ataków naziemnych, bombowych czy też stricte myśliwskich - mających na celu wyłącznie niszczenie samolotów przeciwnika. Pamiętajmy, że pierwszy samolot uniósł się w powietrze zaledwie 11 lat przed wybuchem Wojny! Sposoby walki siłami powietrznymi przetrwały - z niewielkimi zmianami, oczywiście - do dzisiaj: stosuje się taki sam podział jednostek na skrzydła, dywizjony, klucze itd.

Podobną rolę zaczęła odgrywać marynarka - konieczność osłony własnych szlaków transportowych ze strony Ententy i próba niszczenia dostaw morskich ze strony Państw Centralnych stworzyły pierwsze podwaliny współczesnej walki na morzu. Niemcy użyli pierwszych U-Bootów. Do ich niszczenia stosowano bomby głębinowe. Pojawiło się również lotnictwo morskie i pierwsze lotniskowce. Dzisiaj okręty podwodne i lotniskowce są podstawą floty każdego wielkiego państwa. Wymyślony system konwojów, którymi Aljanci bronili się przed atakami łodzi podwodnych stosowano także w czasie II Wojny Światowej.

Jeżeli I WŚ toczyła się głównie w okopach, trzeba zadać sobie pytanie, dlaczego żaden inny, kolejny konflikt nie toczył się w ten sposób? Odpowiedź jest prosta: czołgi. Odporne na ogień karabinu maszynowego i mogące przedrzeć się przez teren zasieków i wtargnąć na teren wroga stały się ważnym elementem współczesnego pola walki. Pierwsze czołgi zostały użyte w bitwie nad Sommą przez Brytyjczyków; były jednak bardzo zawodne i kruche. Stopniowo ich znaczenie zaczęło rosnąć.

Bitwa pod Cambrai (od 20 listopada 1917 roku) była pierwszą nowoczesną bitwą. Do wsparcia (z jednej strony) i niszczenia (z drugiej) atakujących czołgów użyto samolotów. Atak zakończył się fiaskiem, ale tak właśnie będą wyglądać przyszłe bitwy...

Masowe użycie gazów bojowych pozostawiło widoczny ślad na psychice żołnierzy. Cichy i niewidzialny zabójca potrafił zdziesiątkować w kilka minut całą armję. W 1925 r., w Genewie, międzynarodowe porozumienie zabroniło używać broni chemicznej.

W dość specyficzny sposób wykorzystywali Niemcy również nowy wynalazek - kino. Za własnymi linjami okopów ustawiono projektory, które albo na ustawionych specjalnie płachtach albo wprost na obłokach dymu wyświetlały obraz Matki Bożej. Katoliccy Francuzi mieli duże opory atakując taki wizerunek...